Özgün Metin

Bulmadı eflâki dokuz dolaşup âhım seni
Hangi burcun kevkebisin bilsem ey mâhım seni

Günümüz Türkçesiyle

1. Ahım dokuz feleği dolaşıp seni bulamadı; ey ayım, bir bilsem, sen hangi burcun yıldızısın.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Bu matlaın Edâyî Receb Bey'e ait olup olmadığı tartışmalıdır. Hüsameddin beyti Edâyî Receb Bey'in maddesinde, tezkirelerden ve Matla'ü'n-Nezâ'ir'den naklettiği şiirler arasında verir. Kınalızâde ise aynı beyti, Receb Bey'den ayrı bir maddede anlattığı başka bir Edâyî'ye, "Kazzâz Bekir" diye tanınan İstanbullu bir esnaf şaire mal eder. Kınalızâde'ye göre bu Edâyî 950 ile 960 (1543-1553) yılları arasında ölmüştür; Amasyalı Edâyî Beg ise hemen ardından gelen maddede ayrıca anlatılır. Kınalızâde'deki okunuş "Bulmadı eflâkı tokuz tolınup âhum seni / Kangı burcun kevkebisin bilsen ey mâhum seni" biçimindedir. Aynı mahlası taşıyan iki çağdaş şairin şiirlerinin sonraki derlemelerde birbirine karışması kolaydır. İki şairi ayrı maddelerde anlatan ve onlara yakın bir dönemde yazan Kınalızâde'nin kaydı daha güçlü görünmektedir; bu değerlendirme bizimdir.

Beyit bir gazelin matlaıdır; redif "-ım seni", kafiye "âh" ile "mâh" kelimelerindeki "-âh" sesidir. Gazelin geri kalanı bilinmiyor. Kaynaklar vezni göstermez.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit eski gökbilimin dokuz kat felek düzenine dayanır. Divan şiirinde âşığın ahı, yani içinden kopan yanık nefes, göğe yükselen bir duman ya da ateş gibi düşünülür. Edâyî bu ahı sevgiliyi aramak için gökleri dolaşan bir yolcuya çevirir: ah dokuz feleği gezmiş, ama sevgiliyi hiçbir katta bulamamıştır. İkinci mısrada sevgiliye "ayım" diye seslenilir ve ona hangi burcun yıldızı olduğu sorulur. Ay, burç ve yıldız (kevkeb) kelimeleri gökle ilgili bir tenasüp kurar.

Soru, sevgilinin gökteki bütün yıldızlardan üstün ve hiçbir burca sığmaz olduğunu ima eder; böyle bir güzellik bilinen düzenin içinde yer almaz. Kınalızâde'deki "bilsen" okunuşu ise mısraya başka bir yön verir: "hangi burcun yıldızı olduğunu bir sen bilsen", yani sevgilinin kendi yücelik derecesinin farkında olmadığı söylenir. Bu ayrım bizim tespitimizdir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar