Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

Kendi Hacı Bektaş evladı resul
Makamı Ali’den kalktı gidiyor
Cihadı emretti envarı Celil
Sağına soluna baktı gidiyor
Terki vatan kıldı azmi rah ile
Dilinde tespihi illallah ile
Şanında hel eta seyfullah ile
Zülfikar eynine taktı gidiyor
Tevhit sancağını aldı destine
Nameyi gönderdi muhip dostuna
Üç yüz otuz birde düşman üstüne
Adulerin bağrın yaktı gidiyor
Devahı Horasan Kerbela arzı
Veliler seyyahta gezerler bazı
Yanınca beraber Müseyyib Gazi
Tığı gamzesine aktı gidiyor
Seçildi muhipler serverler ile
Şehitler gaziler yanında bile
Ehl-i Beyt içine düştü vaveyla
Şehzadeler kaşın yıktı gidiyor
Serteser dünyayı düz etse gerek
Mahbubu sedası söz etse gerek
Batın erlerine göz etse gerek
Celal Abbas kaşın yıktı gidiyor
ESRARİ’yim bu din Muhammet nesli
Zülfikar batında gönüller yaslı
Mühleti bekadır bunların aslı
Haydar aşikâre çıktı gidiyor

Günümüz Türkçesiyle

1. Kendisi Hacı Bektaş'ın evladı, Resul soyundan biridir; Ali'nin makamından kalktı, gidiyor. Yüce Allah'ın nurları ona cihadı emretti; sağına soluna baktı, gidiyor.

2. Kararlılıkla yola düşüp vatanını bıraktı; dilinde "illallah" tespihiyle, şanına Hel Etâ suresi ve "Allah'ın kılıcı" sıfatıyla, Zülfikar'ı beline taktı, gidiyor.

3. Tevhid sancağını eline aldı, sevenlerine mektup gönderdi; üç yüz otuz bir yılında düşmanın üstüne yürüdü, düşmanların bağrını yaktı, gidiyor.

4. Horasan'dan Kerbela toprağına uzanan yollarda kimi veliler yolcu olup gezer. Yanında Müseyyib Gazi var; kılıcı bakışına akmış gibi, gidiyor (dizenin ilk sözcüğü "Devahı" kaynakta açık değildir).

5. Sevenler önderleriyle birlikte seçildi; şehitler ve gaziler de yanındadır. Ehl-i Beyt arasına feryat düştü; şehzadeler kaşlarını çattı, gidiyor.

6. Dünyayı baştan başa dümdüz etse gerek; sevilenin sesi söz söylese gerek, gizli erenlere göz kulak olsa gerek. Celalli Abbas kaşlarını çattı, gidiyor.

7. Ben Esrarî'yim, bu din Muhammed'in neslidir; Zülfikar gizlide durur, gönüller yaslıdır. Bunların aslı ebediyete uzanan bir mühlettir; Haydar açığa çıktı, gidiyor.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Derlemede bu deyiş "Gidiyor" adıyla anılır ve ad redifinden gelir: yedi dörtlüğün her biri "gidiyor" diye biter, önüne "kalktı, baktı, taktı, yaktı, aktı, yıktı, çıktı" uyağı gelir. Her dörtlükte ilk üç dize de kendi arasında uyaklıdır ("ile, ile, ile", "destine, dostuna, üstüne", "nesli, yaslı, aslı"). Koşma on bir heceli dizelerle söylenmiştir; ölçü kaynakta belirtilmediği için hece sayımını biz yaptık. Mahlas son dörtlükte "ESRARİ'yim" biçimindedir. Dördüncü dörtlüğün ilk dizesi kaynaktaki biçimiyle güç anlaşılır; okumamız yaklaşıktır.

Anlam ve Söz Sanatları

Şiir, bir pirin savaşa çıkışını Kerbela ve Hz. Ali menkıbelerinin diliyle anlatır. Yola çıkan kişi Hacı Bektaş evladıdır ve "Ali'nin makamından" kalkar; beline Zülfikar'ı takar, eline tevhid sancağını alır. Hel Etâ, yani İnsan suresi, Şiî ve Alevî gelenekte Ali ile ailesinin şanına indiği kabul edilen suredir; "seyfullah" da Ali'ye verilen sıfatlardandır. Böylece çelebi, Ali'nin savaşçı kimliğiyle özdeşleştirilir. Müseyyib Gazi, Kerbela'dan sonra Hüseyin'in intikamını alan kahraman olarak halk anlatılarında bilinen bir figürdür; Abbas ise Kerbela'da sancağı taşıyan Ali oğludur. Şair yeni bir seferi bu kahramanların yanına koyarak eskiyle yeniyi birleştirir. Son dörtlükte "Haydar aşikâre çıktı" dizesi, gizli tutulan gücün açığa çıktığı inancını söyler.

Tarihî Bağlam

Akbulut'un derlemesi bu deyişi Cemalettin Çelebi'ye (1862-1921) ithaf edilmiş sayar ve Esrarî'nin 1914'ten sonra hâlâ hayatta olduğunu bu deyişten çıkarır. Şiirdeki "üç yüz otuz bir" yılı Rumî 1331'e, yani Mart 1915 ile Mart 1916 arasına denk gelir. Hürü Sağlam Tekir'in çalışmasına göre Cemalettin Çelebi'nin komutasındaki gönüllü Bektaşi Alayı'nın hazırlıkları Mayıs 1915'te Sivas'ta başlamış, alay Kafkas cephesinde Ruslara karşı savaşmış, Erzurum'un 16 Şubat 1916'da düşmesinden sonra çelebi maiyetiyle Erzincan'a dönmüştür. Deyişin bu sefer üzerine söylendiği bizim çıkarımımızdır, ama tarih ve içerik buna uygundur.

Kaynakça

  • Ali Cem Akbulut, Gazilerovacığı Âşıkları, İstanbul: KaraMavi Yayınları, 2010; metin: "Esrari", Alevi Deyişleri Nefesler Hakk Âşıkları, 21 Ağustos 2019, şiir no. 2. https://www.deyisler-nefesler.com/esrari/
  • Hürü Sağlam Tekir, "From the Dervish Lodge to the Front: The Bektashi Mujahidin Regiment in the First World War", Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, sayı 115, 2025 (özet). https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1681738

Çevrimiçi kaynaklar