Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

Gevherî tâbirdir Mustafa ismim
Bir katre meniden halk oldu cismim
Levh-i mahfuz üzre yazılmış resmim
Hikmet-i Hüda'ya uğradım geldim

Günümüz Türkçesiyle

1. Gevherî bir söyleyiştir, yani mahlasımdır; asıl adım Mustafa'dır. Bedenim bir damla sudan yaratıldı. Yazgım ve suretim, her şeyin önceden yazılı olduğu Levh-i Mahfuz üzerine yazılmıştır. Ben Tanrı'nın hikmetine uğrayarak bu dünyaya geldim.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Elimizdeki metin bir koşmanın tek dörtlüğüdür. Koşmanın bütünü kaynaklarda aktarılmamıştır; mahlas âşık şiirinde çoğunlukla son dörtlükte söylendiği için bu dörtlüğün şiirin kapanışı olması kuvvetle muhtemeldir. Dizeler on birer hecelidir ve "Gevherî tâbirdir / Mustafa ismim" örneğinde görüldüğü gibi altı ve beş heceden sonra durak verir; ölçü kaynakta belirtilmez, hece sayımı bizimdir. İlk üç dize "ismim, cismim, resmim" kelimeleriyle kafiyelenir: "-sm" sesleri kafiyeyi, iyelik eki "-im" rediflik görevi görür. Dördüncü dize "uğradım geldim" ile biter; koşmalarda dörtlüğün bu son dizesi şiiri öbür dörtlüklere bağlayan ayaktır. Dörtlük M. Fuad Köprülü'nün 1929'da yayımladığı Gevherî kitabında yer alır, Ali Berat Alptekin onu bu kitaptan aktarır. Kime ve ne zaman söylendiği bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Dörtlük, âşık şiirinde sık görülen bir kendini tanıtma kalıbıyla kurulmuştur. Şair önce adını ve mahlasını ayırır: "tâbir" burada bir şeyin dile getirilişi, söylenen ad anlamındadır; Gevherî halk arasındaki ve şiirdeki adı, Mustafa ise asıl adıdır. Ardından insanın yaratılışını üç aşamada anlatır. "Bir katre meni" Kur'an'da insanın bir damla sudan yaratıldığını bildiren ayetlerin halk diline geçmiş karşılığıdır ve insanın başlangıçtaki küçüklüğünü hatırlatır. "Levh-i mahfuz", her şeyin yaratılıştan önce yazılı olduğu korunmuş levhadır; şairin "resmim" dediği şey hem suretini hem de alnına yazılanı, kaderini karşılar. Son dize bu yolculuğu bir varışla bağlar: şair Tanrı'nın hikmetine uğrayarak, onun takdiriyle dünyaya gelmiştir.

Dizelerdeki yükseliş dikkat çekicidir: ad, beden, kader ve hikmet sırasıyla sıradan bir kimlik bildiriminden yaratılışın sırrına doğru genişleyen bir çizgi çizilir. "Cisim" ile "resim" arasındaki karşıtlık da bu çizgiye hizmet eder; biri bir damladan yaratılan maddî beden, öbürü ezelde yazılmış manevî suret ve yazgıdır. Dil sade olmakla birlikte "levh-i mahfuz" ve "hikmet-i Hüdâ" gibi tamlamalar, Gevherî'nin medrese eğitiminden gelen ve kaynakların çağdaşı âşıklara göre ağır bulduğu söyleyişini yansıtır.

Tarihî Bağlam

Bu dörtlüğün önemi, şairin asıl adı tartışmasındaki yerinden gelir. Köprülü Gevherî'nin adının Mustafa olduğunu yalnız bu dizeye dayanarak söylemiştir. Gevherî'yi Amasya'nın Gümüş kasabasına ve Merzifon'a bağlayan Nihad M. Çetin de 1991'deki yazısında şairin adının kesin olarak Mustafa olduğunu savunur; Gümüş'teki Gevherîzâde ailesinin hatırası bu adla örtüşür. Öte yandan Orhan Yavuz'un yayımladığı bir metinde aynı dizeler küçük değişikliklerle ve mahlassız olarak, "Kendime kefilim Ali'dir ismim" diye başlayan bir dörtlükte geçer; ikinci ve üçüncü dizeler yer değiştirmiş, "halk oldu" yerine "eyleyip" gelmiştir. Alptekin, Mustafa ve Ali adlarını veren dizelerin bu benzerliğine dikkat çekerek dörtlüklerin müstensihler eliyle değiştirilmiş olabileceğini düşünür. Elçin ve Sakaoğlu ise başka bir dörtlüğe dayanarak şairin adını Mehmed sayar. Bu yüzden dörtlük ne şairin adını ne de Gümüş'teki aile geleneğini tek başına kanıtlayabilir; tartışmanın dayandığı başlıca metinlerden biri olarak değer taşır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • M. Fuad Köprülü, Türk Saz Şairlerine Ait Metinler ve Tetkikler: XVII. Asır Saz Şairlerinden Gevherî, İstanbul: Türkiyat Enstitüsü Neşriyatı, 1929, s. 191 (Alptekin 2015 aktarımıyla).

Akademik çalışmalar

  • Nurettin Albayrak, "Gevherî", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 14, İstanbul 1996, s. 43-44. https://islamansiklopedisi.org.tr/gevheri
  • Orhan Yavuz, "Gevherî'nin Şiirleri, Gevherî'ye Ait Olan Şüpheli ve Yayımlanmamış Şiirler", Türk Dünyası Araştırmaları, 27, 1983, s. 139-155 (Alptekin 2015 aktarımıyla).

Kitaplar

  • Ali Berat Alptekin, "Gevherî", Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, 13.04.2015 (güncelleme 07.12.2020). https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/gevheri
  • Nihad M. Çetin, "Gevherî'ye Dâir Birkaç Not", Prof. Dr. Bekir Kütükoğlu'na Armağan, İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi, 1991, s. 21-23 (Albayrak 1996 aktarımıyla).

Çevrimiçi kaynaklar