Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

Fiġân eylemesün yoḳ yere bülbül
Bülbül-i dal bilir gül ḳıymetini
Ḳıymetini kendi ne bilsin göňül
Göňül veren bilir dil ḳıymetini

Günümüz Türkçesiyle

1. Bülbül boş yere feryat etmesin; daldaki bülbül gülün kıymetini bilir. Gönül kendi kıymetini ne bilsin; gönlün kıymetini ancak gönül veren, yani âşık olan bilir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Elimizdeki metin, Merzifon Cönkü'nün 26. sayfasında Gevherî adıyla kayıtlı bir şiirin ilk dörtlüğüdür. Metin Hakverdioğlu makalesinde cönkteki şiirlerin yalnız ilk nazım birimini verdiği için şiirin devamı ve kaç dörtlükten oluştuğu bilinmiyor. Hakverdioğlu şiiri "zencirî" diye adlandırır. Zencirî ya da zincirleme, bir dizenin son kelimesinin bir sonraki dizenin başında tekrar edildiği şiir türüdür; dizeler birbirine halkalar gibi bağlanır. Bu dörtlükte "bülbül", "kıymetini" ve "göňül" kelimeleri böyle bir halka kurar. Dizeler on birer hecelidir; ölçü kaynakta belirtilmez, hece sayımı bizimdir. İkinci ve dördüncü dizeler "kıymetini" rediflidir, "gül" ile "dil" kafiyeyi taşır.

Anlam ve Söz Sanatları

Dörtlüğün konusu kıymetin kimin tarafından bilindiğidir. Gül ile bülbül, divan ve halk şiirinin ortak mazmunudur: bülbül güle âşıktır ve onun için feryat eder. Şair bülbüle boş yere ağlamamasını söyler, çünkü gülün kıymetini daldaki bülbül zaten bilmektedir. Üçüncü dizede düşünce bir adım öteye taşınır: gönül kendi değerini bilemez, onu ancak gönül vermiş olan anlar. Son dizedeki "dil" kelimesi Farsçada gönül demektir; Türkçede ise söz söyleyen organı da çağrıştırır. Bu çift anlam (tevriye), gönül veren kişinin hem gönlün hem de sözün değerini bildiği yorumuna kapı açar. Zincirleme yapı da anlama hizmet eder: bülbülden güle, gülden gönle, gönülden âşığa uzanan bir halka kurulur ve her kavram bir öncekinden doğar.

Tarihî Bağlam

Gevherî, XVII. yüzyılın en çok okunan saz şairlerinden biridir ve şiirleri Anadolu, Rumeli ve Azerbaycan'daki cönklere dağılmıştır; Şükrü Elçin'in yayımladığı divanda varyantlarıyla 979 şiir bir araya getirilmiştir. Bu dörtlüğün Elçin neşrinde bulunup bulunmadığını kontrol edemedik. Merzifon Cönkü'nde Gevherî adıyla iki şiir yer alır; cönkün XIX. yüzyılda Merzifon'da derlendiği düşünülür ve şairin ölümünden yaklaşık bir buçuk asır sonra da Merzifon meclislerinde okunduğunu gösterir. Gevherî'yi Amasya'nın Gümüş kasabasına ve Merzifon'a bağlayan aile geleneği ile şairin hayatı Gevherî yazısında ele alınmıştır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Şükrü Elçin, Gevherî Divanı: İnceleme-Metin-Dizin-Bibliyografya, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Millî Folklor Araştırma Dairesi Yayınları, 1984 (Albayrak 1996 aktarımıyla).

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar