Şair diye anıldığı hâlde tek bir şiiri bile bulunamayan İnepazarlızâde Seyyid Hacı İsmâil Hakkı Efendi, XIX. yüzyılın ortasında Amasya'da ders okuttu, Kapancızâde Medresesi'nin ilk müderrisi ve Amasya müftülüğünde fetva emini oldu; 1273'te (1857) hacda, Mekke'de öldü. Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar onu "edîb, şâir" diye anar ve mahlasa göre dizdiği şairler arasında "Hakkı" adıyla bir kez daha kaydeder. Hüsameddin onun Türkçe ve Arapça şiirleri olduğunun rivayet edildiğini, ama bunları bütün aramalarına rağmen bulamadığını açıkça yazar. Elde kalan, kendi el yazısıyla padişaha sunduğu bir risaledir ve bu risalenin içinde Arapça bir kıt‘a yer alır. Maddeyi ve risalenin tam metnini okumak isteyen İsmâil Hakkı Efendi-İnepazarlızâde yazısına başvurabilir.

Hüsameddin'in Kaydı

Amasyalıdır. 1244'de vefât eden ulemâdan İnepazarlı es-Seyyid Hasan Efendi bin el-Hâc Ömer bin Resul'ün mahdûmudur. Amcası es-Seyyid Şâkir Abdullah, Hacı Ahmed Efendizâde es-Seyyid Mustafa, Canikli el-Hâc Mehmed, Şeyhü'l-ulemâ Sipâhi Hâfız Ömer Efendilerden ulûm-ı nakliyye ve akliyyeyi ahz ve ikmâl ederek Canikli el-Hâc Mehmed Efendi'den mücâz oldu. Sultân Bâyezîd Câmi-i şerîfi'nde tedrîs-i ulûma nasb-ı nefs edib Payaslızâde Hacı Abdülhalîm Efendi'ye dâmâd olarak fazl ve irfânıyla iştihâr etdi. [...] Fâzıl, ulûm-ı şer'iyye ve edebiyyede mâhir, edîb, şâir, fünûn-ı akliyyede kâmil, tab'an latîf, cesîm, müşekkel, mehîb bir zât idi. Eş'âr-ı Türkiyye ve Arabiyyesi olduğu mervî ise de bir türlü bulunamadı. Medresenin vakıfnâmesi bunun âsâr-ı bedîasındandır.

Günümüz Türkçesiyle: Amasyalıdır. 1244'te (1828-29) ölen âlimlerden İnepazarlı Seyyid Hasan Efendi'nin oğludur; dedesi Hacı Ömer, onun babası Resul'dür. Amcası Seyyid Şâkir Abdullah, Hacı Ahmed Efendizâde Seyyid Mustafa, Canikli Hacı Mehmed ve âlimlerin şeyhi Sipâhi Hâfız Ömer efendilerden nakli ve akli ilimleri okuyup tamamladı ve Canikli Hacı Mehmed Efendi'den icazet aldı. Sultan Bayezid Camii'nde ders okutmaya başladı, Payaslızâde Hacı Abdülhalîm Efendi'ye damat oldu ve bilgisiyle tanındı. Erdemli, din ve edebiyat ilimlerinde usta, edip, şair, akli ilimlerde olgun, yaradılışça hoş, iri yapılı, yakışıklı ve heybetli bir zattı. Türkçe ve Arapça şiirleri olduğu rivayet edilir, ama bir türlü bulunamadı. Medresenin vakfiyesi onun güzel eserlerindendir.

Hayatı

İsmâil Hakkı'nın doğum yılı bilinmiyor; babasının 1244'te öldüğü kayıtlıdır. Öğrenimini Amasya'da tamamladıktan sonra Sultan Bayezid Camii'nde ders okuttu. Kapancızâde Hacı Hüseyin Zeki Efendi'nin yaptırdığı ve 1258'de (1842) tamamlanan medresenin ilk müderrisi oldu; medresenin vakfiyesini de o kaleme aldı. 1264'te (1847-48) hocazadesi ve ders arkadaşı Caniklizâde Hacı Hâfız Mehmed Hilmi Efendi Amasya müftüsü olunca, onun yanında fetvaları temize çeken müsevvid ve fetva emini oldu. Hüsameddin'in başka bölümlerinde Osman Çelebi Dârülhadisi ve Gök Medrese'de de müderris olarak görünür. 1273'te hacca gitti, Mekke'de teşrik günlerinde öldü ve Cennetü'l-Muallâ'ya gömüldü.

Hüsameddin, iri ve heybetli görünüşüne karşın yaradılışça çok latif olduğunu iki fıkrayla anlatır. Fetva eminliği sırasında bir köylü gelip kocanın karısının sütünü emmesinin nikâha zarar verip vermeyeceğini sormuş, o da kafiyeli bir cevapla "Hem emersin, hem gömersin. Bir şeycik olmaz" demiştir. Bir gün de Gök Medrese'nin önünden geçerken karşısına çıkan bir kadın, ondan sakınmak için yere oturup arkasını dönünce "Önünden bir hayır görmedik ki arkasından görelim" diyerek yoluna devam etmiştir.

Müzekkiretü'l-Evkâf

İsmâil Hakkı iyi konuşan, hazırcevap bir adam olduğu için Amasya livasının vakıf öşürlerini devlet iltizamından ayırtmak ve vakıfları mültezimlerin elinden kurtarmak üzere 1256'da (1840-41) İstanbul'a gönderildi. Bu dileğini "Müzekkiretü'l-Evkâf" adını verdiği bir risale olarak yazdı, Sultan Abdülmecid'e sundu ve sözlü olarak da anlattı; Hüsameddin'e göre istisnayı elde etti. Hüsameddin bu arzuhali uzun süre aradığını, sonunda Payaslızâde Eşref Bey'in yardımıyla bulduğunu söyler. Belge şairin kendi hattıyla yazılmış, mühürlenmiş ve sonuna 8 Zilhicce 1265 tarihli bir not düşülmüştür; sonunda kendini "İsmâil Hakkı el-Amâsî" diye imzalar. İstanbul'a gidiş tarihi ile risalenin tarihi arasındaki dokuz yıllık fark metinde açıklanmaz. Risale, vakıf gelirlerinin hazine memurlarınca başkalarına ihale edilmesine karşı Kur'an ayetleri, hadisler ve "vâkıfın şartı şâriin nassı gibidir" kuralıyla itiraz eder.

Amasya ile Bağı ve Ailesi

İsmâil Hakkı Amasyalıdır ve bütün öğrenim ve meslek hayatı Amasya medreselerinde geçmiştir. İnepazarlı nisbesi, ailenin İnepazarı denen yerden geldiğini gösterir; babası bu nisbeyle Amasya ulemasından sayılır. Oğulları Mustafa ve Mehmed Nuri efendiler, Molla Haliloğlu Hacı Mehmed Ağa'nın kızından doğmuştur. Mustafa Efendi 1294'te öldü, oğulları Ahmed ve Abdülkerîm efendilerdir. "Kıllı" lakaplı Mehmed Nuri Efendi 1314'te öldü; oğullarından birine dedesinin adı, İsmâil Hakkı adı verilmiştir.

Şiiri

Hüsameddin'in iki kaydı, İsmâil Hakkı'nın çevresinde şair olarak bilindiğini gösterir: yedinci ciltte "edîb, şâir" sıfatlarını kullanır, dokuzuncu ciltte onu "Hakkı" mahlasıyla şairler arasına alır. Buna karşın Türkçe ve Arapça şiirlerine ulaşılamamıştır; Hüsameddin de bulamadığını söyler.

Ona bağlanabilecek tek manzum parça, Müzekkiretü'l-Evkâf'ın giriş bölümündeki dört mısralık Arapça kıt‘adır. Kıt‘a, Tanrı'ya ve Hz. Peygamber'e övgüden padişaha övgüye geçilen yerde durur. Kimin olduğu belirtilmemiştir: İsmâil Hakkı'nın kendi şiiri de olabilir, başka bir şairden alınmış da. Hüsameddin'in bu kıt‘ayı şiirleri arasında saymaması ikinci ihtimali güçlendirir, ama kesin bir şey söylemeye yetmez. Bu belirsizlik not edilerek kıt‘aya "Cenâbuke mislü ravzâti'l-cinânî" başlığıyla ayrı bir sayfa ayrılmıştır.

Kronoloji

1256 (1840-41): Vakıf öşürlerinin istisnası için İstanbul'a gönderilir.

1258 (1842): Kapancızâde Medresesi tamamlanır; ilk müderrisi olur.

1264 (1847-48): Amasya müftülüğünde müsevvid ve fetva emini olur.

8 Zilhicce 1265 (25 Ekim 1849): Müzekkiretü'l-Evkâf suretinin altındaki tarih.

1273 (1857): Hacda, Mekke'de ölür.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar