Özgün Metin

Ṣaldum engine göñül zor ḳanı şâh oñara
Dostlar n'olsa gerek idelüm Allah oñara

Günümüz Türkçesiyle

1. Gönlümü engine, açık denize saldım; güç nerede, (işimi) şah düzeltsin. Dostlar, ne olacaksa olsun, "Allah yoluna koysun" diyelim. (Neşirde açıklama yoktur; okuma ve anlam bizimdir. İlk mısraın ikinci yarısı "zor, hani şah onarsın" diye de anlaşılabilir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Neşrin dipnotuna göre bu beyit, onu bağlayan "diyüp" sözüyle birlikte dört nüshada bulunmaz. Âşık Çelebi'nin tezkiresinde Hayâtî'nin hayatı anlatılırken "Beyt" başlığıyla yer alır: servetini tüketen şair onu söyleyerek ("diyüp") gemiye binmiş, "nerdesin Mısır yakası" diyerek tevekkül denizine açılmıştır. Hayâtî'nin kendi sözü mü, yola çıkarken okuduğu bilinen bir söz mü olduğunu Âşık Çelebi ayırmaz; beyti şaire kesin olarak vermek bu yüzden mümkün değildir. İki mısra da "oñara" rediflidir, kafiye "şâh" ile "Allah" kelimelerindeki "-âh" sesidir. Vezni kesin olarak belirlenememiştir. Filiz Kılıç neşrinden alınan metinde uzun ünlüler düzeltme işaretiyle gösterilmiştir.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit bir deniz yolculuğunun eşiğinde söylenmiş bir tevekkül sözüdür. "Engin" eski Türkçede açık deniz demektir; gönlü engine salmak hem gerçekten denize açılmayı hem de kendini bilinmeyene bırakmayı anlatır. "Oñarmak" düzeltmek, iyileştirmek, işi yoluna koymak anlamındadır ve redif olarak iki mısrada iki ayrı kudrete bağlanır: ilkinde şaha, ikincisinde Allah'a. "Şâh" kelimesinin padişahı mı, tasavvuf dilinde sık görülen Hazret-i Ali'yi mi, yoksa yalnızca güçlü bir koruyucuyu mu kastettiği belli değildir. İkinci mısraın "dostlar"a seslenen konuşma dili, beyte bir veda havası verir: yolcu, arkasında bıraktıklarına işinin artık Allah'a kaldığını söyler. Kaynak beytin anlamını açıklamadığı için bu okuma kesin değildir.

Tarihî Bağlam

Âşık Çelebi'ye göre Hayâtî, Saraç Ramazan adlı bir gence tutulup bütün malını harcamış, Eyüp'teki evini Nişancı Celâlzâde satın almıştır. Beyit bu iflasın ardından gelir: şair gemiye binip Mısır'a gitmiş, orada küçük bir gelirle geçinmiş ve kardeşi Memâtî ile birlikte Hicaz ile Mısır arasında yaşamıştır. Kınalızâde aynı yolculuğu "Sabrum dükendi lâzım olupdur bana sefer" mısraıyla anlatır. Âşık Çelebi beyti Memâtî'nin kardeşi Mehmed Çelebi Hayâtî'ye bağlar; onu Latîfî'nin Merzifonlu Hayâtî'siyle özdeşleştirenler ise Kınalızâde ile Hüsameddin'dir. Ayrıntı için Hayâtî Çelebi (Merzifonlu) yazısına bakılabilir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar