Celâlî Mehmed Çelebi, Amasya'nın ünlü hattatı Fazlullah Efendi'den yetişip Deli Emîr Mehmed Paşa'nın divanına giren kâtiplerdendir. XVII. yüzyılın ikinci yarısında yaşadı ve halk arasında "Celâloğlu" diye anılırdı. Sofular Mahallesi'nden Hacı Hüseyin Ağa'nın oğluydu; hocasından çeşitli yazı türlerini öğrendi, beytülmal kâtibi oldu, sonra paşanın divan kâtibi olarak onunla birlikte sancak sancak dolaştı. Paşanın ölümünden sonra döndü ve has gelirlerinin kâtibi iken 1108 (1696-97) yılı dolaylarında öldü. Şairliğini bildiren tek söz, Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'ın maddesinin son cümlesindeki "şâir, kâtib, hattât" nitelemesidir; elimizde bir şiiri yoktur.

Hayatı

Amasya Tarihi'nin sekizinci cildindeki madde, Hüsameddin'in çoğu maddesinden farklı olarak "Amasyalıdır" sözüyle başlamaz; kişiyi doğrudan mahallesiyle tanıtır:

Sofular Mahallesi’nden Hacı Hüseyin Ağa bin Abdü’l-celâl Ağa’nın mahdûmudur. “Celâloğlu” demekle meşhûr olup üdebâdan tahsîl-i ma’ârif ve hattât-ı meşhûr Fazlullâh Efendi’den hutût-ı mütenevvi’ayı ahz u temeşşuk ederek beytü’l-mâl kâtibi oldu. Ba’dehû Deli Emîr Mehmed Paşa’nın kâtib-i dîvânı olup onunla beraber devr-i bilâd u eyâlât etdi. Müşârün-ileyhin vefâtında avdet edib hâslar kâtibi olduğu hâlde 1108 sâline doğru vefât etdi. Bu da erbâb-ı ma’ârifden şâir, kâtib, hattât bir zât idi.

Bugünkü dille: Sofular Mahallesi'nden Abdülcelâl Ağa oğlu Hacı Hüseyin Ağa'nın oğludur. "Celâloğlu" diye tanınırdı. Edebiyat ehlinden ders aldı, ünlü hattat Fazlullah Efendi'den çeşitli yazı türlerini meşk ederek öğrendi ve beytülmal kâtibi oldu. Ardından Deli Emîr Mehmed Paşa'nın divan kâtibi oldu ve onunla birlikte şehir şehir, eyalet eyalet dolaştı. Paşa ölünce geri döndü ve has gelirlerinin kâtibi iken 1108 yılına doğru öldü. O da bilgi ehlinden, şair, kâtip ve hattat bir kişiydi.

"Celâloğlu" lakabı, dedesi Abdülcelâl Ağa'nın adından gelir; "Celâlî" mahlası da büyük ihtimalle aynı addan türemiştir, ama Hüsameddin bu bağı kendisi kurmaz. Beytülmal kâtipliği, sahipsiz kalan ve devlete geçen terekelerin kaydını tutan bir görevdi; "hâslar" ise sancak gelirlerinin padişaha ya da sancakbeyine ayrılmış büyük kalemleriydi. Her iki görevin Amasya'da mı geçtiği maddede belirtilmez. "Avdet" sözü, yani paşanın ölümünden sonra "geri dönmesi", kâtibin çıkış noktasının Amasya olduğunu düşündürür.

Amasya ile Bağı

Maddede "Amasyalıdır" kaydının yerini mahalle adı tutar. Sofular, Amasya'nın tarihî mahallelerinden biridir; geçmişi Sofular Mahallesi yazısında anlatılır. Hocası Fazlullah Efendi'nin Amasya'da Hâtuniye Camii'nin hatip ve vaizi olması, efendisi Deli Emîr Mehmed Paşa'nın da Amasyalı bulunması bağı güçlendirir. Mahalle adı ve kişinin çevresi birlikte düşünüldüğünde Amasyalı olduğu açıktır.

Fazlullah Efendi'nin Öğrencileri ve Deli Emîr Paşa'nın Kapısı

Celâlzâde'nin hayat çizgisi, Hüsameddin'in kitabında iki kişininkiyle neredeyse kelimesi kelimesine örtüşür. Fazlullah Efendi'nin oğlu Hâfız Hasan Efendi babasından yazı meşk etmiş, sultan vakıflarının (evkâf-ı Sultâniyye) kâtibi olmuş, sonra Deli Emîr Mehmed Paşa'nın divan kâtibi olarak onunla dolaşmış, paşanın ölümünde Amasya'ya dönerek hattatlar okulunda muallimlik yapmış ve 1105 (1694) yılının sonlarında ölmüştür. Abdî Efendi'nin öğrencisi Resîm Ahmed Efendi de Fazlullah Efendi'den hat öğrenmiş, Amasya beytülmal kâtibi olmuş, Deli Emîr Mehmed Paşa'nın divan kâtipliğini yapmış, paşanın ölümünden sonra Amasya'ya dönüp Sultan Bayezid vakıflarının kâtibi iken 1112'de (1700-01) ölmüştür. Üç kâtip aynı hocadan yetişmiş, aynı paşanın kalemine girmiş ve onun ölümüyle aynı şehre dönmüştür. Deli Emîr Paşa'nın divanının, Fazlullah Efendi'nin yetiştirdiği Amasyalı kâtiplerle yürüdüğü anlaşılıyor. Resîm Ahmed Efendi'nin hayatı ile Fazlullah Efendi'nin ailesi Fazlızâdeler ayrı yazıların konusudur.

Deli Emîr Mehmed Paşa, Rifâî seyyidlerinden Hacı Kâsımzâde Seyyid Mustafa Ağa'nın oğluydu. Hüsameddin'in olaylar kısmına göre 1078 (1667) yılının Safer ayında Amasya sancağının mutasarrıfı oldu, 1079'da Şehrizor beylerbeyiliğine yükseldi, ardından birkaç kez daha Amasya'ya döndü ve 1087 (1676) yılının başında dördüncü kez bu sancağa atandı. Paşanın ölüm tarihi okunan bölümlerde geçmez. Hasan Efendi'nin 1105'te Amasya'da, Celâlzâde'nin de 1108 dolaylarında, ikisinin de paşanın ölümünden sonra dönmüş olarak ölmesi, paşanın bu yıllardan önce öldüğünü gösterir.

Şiiri

Aynı kapıdan geçen Resîm Ahmed Efendi için Abdî Efendi tezkiresinden bir gazel aktaran Hüsameddin, Celâlzâde'ye tek beyit ayırmaz; şiirlerine ulaşılamamıştır. Maddeyi kapatan "bu da" sözü, onu iki madde önceki adaşı Kethüdâzâde Celâlî Mehmed Çelebi'nin yanına, bir kâtip şair olarak yerleştirir. Aynı mahlası taşıyan bu iki kâtibi aşağı yukarı yüz altmış yıl ayırır. Adı, Metin Hakverdioğlu'nun Hüsameddin'deki şairleri derleyen listesinde de geçer.

Kronoloji

Safer 1078 (Temmuz-Ağustos 1667): Deli Emîr Mehmed Paşa Amasya sancağının mutasarrıfı olur.

Muharrem 1079 (Haziran 1668): Paşa Şehrizor beylerbeyi olur.

Muharrem 1087 (Mart 1676): Paşa dördüncü kez Amasya mutasarrıfı olur.

1105 (1693-94): Paşanın divan kâtiplerinden Fazlızâde Hâfız Hasan Efendi Amasya'da ölür.

1108 (1696-97) dolayları: Celâlî Mehmed Çelebi, has kâtibi iken ölür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar