Özgün Metin

Vezin: Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

İḫtiyâr eyle ḳanâ‘at gûşesin
Ẕikr’le ṣayḳılla dil âyînesin
Terk edip gel ‘âlemin endîşesin
Eyleme vîrân göñül gencînesin
Bilmese insân ger insâniyeti
Hiç bilir mi ṭoġru vaḥdâniyeti
Bil degil ṣûretde insân hey’eti
Giyinir meşrebde ḥayvâniyyeti
Farḳ nedir insân-ile ḥayvâniyyetiñ
Ẕikr olup tefrîḳ-i insâniyyetiñ
Bilmese fermân-ı vaḥdaniyyetiñ
Farḳı yoḳ insan-ile ḥayvâniyyetiñ
Çün beyân oldu nice esrâr ‘azîz
Hep ‘ubûdiyyet murâd eẕkâr ‘azîz
Gel hemân ol bende-i settâr ‘azîz
Ẕât-ı Ḥaḳ’dan yoḳ ġanî cebbâr ‘azîz
Sen ‘ubûdiyyetde noḳṣân eyleme
Sa‘y edip taḳdîre bühtân eyleme
Var irâde elde ‘iṣyân eyleme
Kendiñi menfûr-ı Yezdân eyleme
Enbiyâdan ṣoñra bil efżal velî
Şâh-ı Ṣıddîḳ u ‘Ömer ‘Osmân ‘Alî
Gelmedi bunlardan ekmel bir velî
Ṣonrası bunlar olup hem evvelî
Bil ki sen bunlar nebîler cânıdır
Ta ki bil bunlar velîler ḫânıdır
Cümlesi derd ehliniñ dermânıdır
Cümlesi ‘ilm-i ledün ‘irfânıdır
Her birinde var niçe esrâr-ı Ḥaḳ
Her birinde var niçe envâr-ı Ḥaḳ
Bunları medḥ eyledi muḫtâr-ı Ḥaḳ
Bunları maḳbûl edip settâr-ı Ḥaḳ
Yoḳ ‘azîz bunlardan a‘ẓam evliyâ
Oldu bunlar cân u cism enbiyâ
Oldu bunlar sırr-ı ẕât-ı kibriyâ
Oldu bunlar ṣâfiyân etḳiyâ

Günümüz Türkçesiyle

1. Kanaat köşesini seç; dilin aynasını zikirle cilala.

2. Gel, âlemin endişesini terk et; gönül hazinesini viran etme.

3. İnsan insanlığı bilmezse hiç birliği doğru bilir mi?

4. Bil ki insan heyeti (insanlık) surette değildir; (böylesi) meşrepte hayvanlığı giyinir.

5. İnsanla hayvanlık arasındaki fark nedir? İnsanlığın farkı zikir olmaktır.

6. Birliğin fermanını bilmezse insanla hayvanlık arasında fark yoktur.

7. Azizim, nice sırlar beyan olunduğuna göre, bütün zikirlerden murat kulluktur.

8. Gel, hemen ayıpları örten (Allah'ın) kulu ol; azizim, Hak zâttan başka zengin ve cebbar yoktur.

9. Sen kullukta eksiklik etme; çalışıp takdire iftira etme (suçu kadere yükleme).

10. Elde irade varken isyan etme; kendini Yezdân'ın (Allah'ın) nefret ettiği biri yapma.

11. Bil ki peygamberlerden sonra en faziletli velî Şah Sıddîk (Ebûbekir), Ömer, Osman ve Ali'dir.

12. Bunlardan daha kâmil bir velî gelmedi; sonrakiler de öncekiler de bunlar oldu.

13. Bil ki bunlar nebilerin canıdır; bil ki bunlar velîlerin hanıdır.

14. Hepsi dert ehlinin dermanıdır; hepsi ledün ilminin irfanıdır.

15. Her birinde Hakk'ın nice sırları vardır; her birinde Hakk'ın nice nurları vardır.

16. Bunları Hakk'ın seçtiği (Peygamber) övdü; Hakk'ın Settâr'ı (Allah) bunları kabul etti.

17. Azizim, bunlardan daha büyük evliya yoktur; bunlar peygamberlerin canı ve cismi oldu.

18. Bunlar ululuk sahibinin zâtının sırrı oldu; bunlar takva sahiplerinin en saf olanları oldu.

Edebî ve Tarihî Yorum

Kanaat ve Dört Halife

Sahabe tartışmasından hemen sonra şair kavgayı bırakır ve Sünnî itikadın olumlu ifadesine geçer; bölümün bu yeri tesadüf gibi görünmez. Uzun başlık iki konuyu birleştirir: sâlikleri kanaate özendirmek ve “Çâr-yâr”, yani dört halifenin faziletleri; neşirde 385-402. beyitlerdir.

İlk on beyit kanaat ve kulluk üzerinedir. İkinci beyitteki “gönül hazinesi” ve birinci beyitteki “dil âyînesi”, kalbi zikirle cilalanacak bir ayna olarak gören tasavvufî imgeyi kullanır. Üçüncü beyitten altıncı beyte kadar insanla hayvan arasındaki fark tartışılır; şaire göre bu fark suretle değil zikirle ve birliği bilmekle belirlenir. Dokuzuncu beyitteki “taḳdîre bühtân eyleme”, kendi kusurunu kadere yüklememe öğüdü, kelâmdaki irade tartışmasına pratik bir cevaptır.

On birinci beyitten itibaren bölüm dört halifeyi över ve onları peygamberlerden sonra en faziletli velîler olarak sıralar: Hz. Ebûbekir, Ömer, Osman, Ali. Sıralama Sünnî geleneğin efdaliyet sıralamasıdır. “Bunlar” zamirinin her beyitte tekrarlanması, onları tek bir bütün olarak sunar; şiirin vurgusu dördünün birlikte sevilmesi gerektiğidir. Kitabın açılış mesnevîsindeki dört halife beyitleri burada daha geniş bir övgüye dönüşür.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar