Altı kıtanın her biri besmeleye yeni bir ad takar: imana kuvvet veren bir mana, sönmeyen bir nur, solmayan bir gül, cennetin anahtarı, surelerin başı, kalplerin aynası. Uşşak makamındaki bu ilahi, Amasya'da mevlid ve mukabele meclislerinin aranan okuyucusu Hacı Asiye Akbaş'ın hafızasından notaya geçmiştir. Fatih Koca'nın 2015'te yayımladığı makalede Akbaş'tan derlenen on bir eser sıralanır ve "Besmele" bu listenin ikinci adıdır. Notanın sol üst köşesinde söz ve beste için tek kelime yazılıdır: anonim.

Künye

  • Repertuvar no: yok; eser TRT Türk halk müziği repertuvarında Amasya yöresi altında bulunmaz
  • Tür: ilahi (nota başlığı "Uşşak İlahi - Besmele")
  • Yöre: Amasya (merkez)
  • Kaynak kişi: Hacı Asiye Akbaş (1951, o dönem Göynücek'e bağlı Gediksaray nahiyesinin Çiviköyü doğumlu mevlidhan); okuyuşa ablası Ayşe Candaş eşlik etmiştir
  • Derleyen: Osman Akbaş ve Fatih Koca (nota başlığındaki biçimiyle)
  • Notaya alan: Neyzen Eren Köksal, derlemeyi gözden geçirerek
  • Derleme yeri ve tarihi: Amasya; makale tarih vermez, Koca'nın Akbaş ile yaptığı mülakat 2013 Ramazan Bayramı tarihlidir
  • Makam: Uşşak
  • Usul ve tempo: 4/4, dörtlük nota = 70
  • Söz ve müzik: anonim
  • Kaynak yayın: Fatih Koca, Rast Müzikoloji Dergisi 3(2), 2015; eser listesi s. 937, nota s. 940
  • Ses kaydı nerede: makalede belirtilmez
  • Kaynak bağlantısı: makalenin çevrimiçi metni; TRT bağlantısı yoktur

Sözleri

Notanın altına basılan sözler, iki sütun hâlinde üç blok oluşturur. Aşağıda her bloğun önce sol, sonra sağ sütunu verilmiştir; yazım ve büyük-küçük harfler basıldığı gibidir.

Besmele büyük mana
Kuvvet veriri imana
Hiç sönmeyen bir nurdur
uygundur her zamana
hiç solmayan bir güldür
uygundur her zamana
Cennetin anahtarı
Anınla söner narı
Gördüm akar önümden
Bal süt kevser ırmağı
Gördüm akar önümden
Bal süt kevser ırmağı
Besmelesiz iş sakat
Besmele bir hakikat
Kalbimizin başıdır
ayetin nakışıdır
Surelerin başıdır
ayetin nakışıdır
Dertlerin devasıdır
Kalplerin aynasıdır
Görünür Allah ordan
Ruhların gıdasıdır
Görünür Allah ordan
Ruhların gıdasıdır
Besmelede hikmet var
Çek Allahına yalvar
Ne muhteşem bir kelam
Unutturmasın mevlam
Ne muhteşem bir kelam
Unutturmasın mevlam
Mümin çek besmeleyi
O halleder herşeyi
Yanık sesinle oku
Seherlerde sureyi
Yanık sesinle oku
Seherlerde sureyi

İkinci dizedeki "veriri", porteye yazılan hecelerle karşılaştırıldığında bir dizgi hatası gibi durur: notanın altında "Kuv-vet ve-rir i-ma-na" diye hecelenmiştir, yani okunan söz "Kuvvet verir imana"dır. Günümüz Türkçesiyle sözler şunu söyler: Besmele büyük bir anlamdır, imana güç verir; hiç sönmeyen bir nur, hiç solmayan bir güldür ve her zamana yaraşır. Cennetin anahtarıdır, onu anmakla cehennemin ateşi (nar) söner; söyleyen, önünden bal, süt ve Kevser ırmaklarının aktığını görmüştür. Besmelesiz başlanan iş eksik kalır. Besmele dertlerin ilacı, kalplerin aynasıdır; Allah ondan görünür, ruhlar onunla beslenir. Son kıtada söz dinleyene döner: ey mümin, besmeleyi çek, o her işi yoluna koyar; seher vakitlerinde sureyi yanık sesinle oku.

Kıtaların kuruluşu ezginin biçimini de ele verir. Her kıtanın üçüncü ve dördüncü dizeleri, beşinci ve altıncı dizelerde ya aynen ya da tek kelime değiştirilerek yinelenir; ilk kıtada "Hiç sönmeyen bir nurdur" ikinci kez "hiç solmayan bir güldür" olur. Notada da ikinci bölümün altına bu iki dize alt alta yazılmıştır.

Hikâyesi

İlahinin kim tarafından ve ne zaman söylendiği bilinmiyor; yakılışına dair basılı bir anlatı da yok. Belgelenen, eserin Akbaş'a ve ondan kâğıda uzanan yoludur. Akbaş, Koca'ya verdiği bilgilere göre annesinin evi satıp Üçler mahallesine taşındığı üç yaşından beri Amasya'da yaşamış, ilkokulun bir yaz tatilinde köyün hocası Şakir Efendi'nin evinde yatılı kalarak Kur'an öğrenmiş, Süleyman Çelebi'nin Vesîletü'n-Necât adlı mevlidini de mahalledeki Bulgar muhacirlerinden "Muhacir Nene" diye bilinen yaşlı bir kadından Osmanlıca olarak belleğine almıştır. Mevlid meclislerinde okuduğu ilahileri yazıya geçirmeden ezberde tuttuğunu söyler. "Besmele" de bu ezberden, Koca'nın mülakatı sırasında Akbaş'ın kendi sesinden kaydedilmiş, ardından Eren Köksal'ın gözden geçirmesiyle notaya alınmıştır.

Müzikal Özellikleri

Ağır bir tempoyla, dörtlüğü dakikada 70 vuruş olarak yazılmış 4/4'lük bir ezgidir. Nota iki bölümden kurulur. İlk dört ölçü "Besmele büyük mana / Kuvvet verir imana" dizelerini taşır ve tekrar işaretiyle iki kez okunur. İkinci bölüm, beşinci ölçüde tiz bölgeye çıkarak açılır; birinci ve ikinci bitiş ayrı ayrı yazılmış, kıtanın yinelenen iki dizesi bu iki geçişe bölüştürülmüştür. Ezgi La sesinde karar kılar; notanın sonundaki segno işareti, sonraki kıtaların aynı ezgiye yeniden başa dönülerek okunacağını gösterir. Notada pesteki Sol'den bir oktav yukarıdaki Sol'e uzanan sesler kullanılmıştır.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Asiye Akbaş, ilahiyi derleme sırasında ablası Hacı Ayşe Candaş'la birlikte okumuştur; makalede adı geçen icracılar yalnız bu iki kardeştir. Akbaş, Amasya Belediyesi'nin yayımladığı İlahi Anadolu: Amasya İlahileri albümünde yöreden derlenen ilahilerin düzeltilmesine de yardım etmiştir; "Besmele"nin bu albümde okunup okunmadığını ise parça listesi görülmeden söylemek mümkün değil. Koca'nın derlemesine ait ses kaydının nerede saklandığı da makalede yazılı değildir. Amasya'nın türkü, uzun hava ve ilahi geleneği bir bütün olarak Yeşilırmak'ın Ezgisi yazısının konusudur.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar