Fatih Koca'nın Hacı Asiye Akbaş'tan derleyip notalarını yayımladığı eserler arasında güftesi bir şaire bağlanan tek parça bu mersiyedir: nota başlığının solunda "Güfte: Şah Hatayi", hemen altında "Beste: Anonim" yazar. Hüseynî makamındaki eser, Kerbelâ'da şehit düşenleri "Fatma ana kuzuları" diye anar ve her kıtayı Hasan ile Hüseyin'in adlarıyla bağlar. Makaledeki derleme listesinde "Hüseynî Mersiye, Kerbelâ" adıyla yedinci sıraya yazılmıştır. Listenin öbür on adı ilahi ve ninnidir; mersiye türünde olan yalnız budur.

Künye

  • Repertuvar no: yok; TRT Türk halk müziği repertuvarında yer almaz
  • Tür: mersiye (nota başlığı "Hüseyni Mersiye - Kerbela")
  • Yöre: Amasya (merkez)
  • Kaynak kişi: Hacı Asiye Akbaş (1951, Çiviköy doğumlu mevlidhan), ablası Ayşe Candaş'ın katılımıyla
  • Derleyen: Osman Akbaş ve Fatih Koca
  • Notaya alan: Neyzen Eren Köksal, derlemeyi gözden geçirerek
  • Derleme tarihi: makalede belirtilmez; Koca'nın Akbaş ile mülakatı 2013 Ramazan Bayramı tarihlidir
  • Makam: Hüseynî
  • Usul ve tempo: 3/4, dörtlük nota = 60
  • Söz ve müzik: güfte Şah Hatâyî (dipnota göre sözlü gelenekte değişikliğe uğramış), beste anonim
  • Kaynak yayın: Koca 2015, eser listesi s. 937, nota s. 945 (aynı sayfa s. 946'da yinelenmiştir)
  • Bağlantı: TRT bağlantısı yok; makalenin çevrimiçi metni

Sözleri

Kerbelanın yazıları Şehit düşmüş gazileri
Fatma ana kuzuları Hasan ile Hüseyinim
Kerbelaya uğrayalım Kanlı ciğer doğrayalım
Yana yana ağlayalım Hasan ile Hüseyinim
Şah Hüseyin attan düştü O yezidler kanın içti
Zalim düşman kanın içti Hasan ile Hüseyinin

Hatâyî, Safevî hükümdarı Şah İsmail'in (1487-1524) şiirlerinde kullandığı mahlastır; sözler bu yüzden telif kapsamında değildir ve burada notanın altına basılan üç kıtanın tamamı verilmiştir. Notadaki dipnot metnin aslının Hatâyî'ye ait olduğunu, sözlü gelenekte değiştiğini belirtir. Basılı metinde mahlasın geçtiği bir kıta yoktur.

İlk dizedeki "yazı" iki türlü anlaşılabilir. Eski Türkçede ve Anadolu ağızlarında kelimenin bir anlamı kır, düz ovadır; bu okumayla dize "Kerbelâ'nın ovalarında şehit düşmüş gaziler" olur. Yazgı anlamı da dışarıda bırakılamaz, ama kıtanın geri kalanı ovaya, yani savaşın yerine daha yakın durur. "Fatma ana kuzuları", Hz. Fâtıma'nın oğulları Hasan ile Hüseyin'dir. İkinci kıta yasa çağırır: Kerbelâ'ya uğrayalım, ciğerimizi kanlı kanlı doğrayalım, yana yana ağlayalım. "Ciğer doğramak" burada en derin acıyı anlatır. Son kıtada Hüseyin'in attan düşüşü ve Yezid'in adamlarının onun kanını içmesi söylenir; nakarat dize de burada "Hüseyinim" yerine "Hüseyinin" diye basılmıştır ve böylece "zalim düşman Hasan ile Hüseyin'in kanını içti" diye okunur.

Hikâyesi

Mersiyenin kendine ait bir yakılış hikâyesi yoktur; konusu Hz. Hüseyin'in ve yanındakilerin Kerbelâ'da öldürülmesidir. Belgelenen, metnin Amasya'daki kullanımına dair dolaylı bir bilgidir. Koca'nın aktardığına göre Akbaş, mevlid meclislerinde okuyacağı eserleri meclisin vesilesine göre seçermiş: doğum, ölüm, asker mevlidi, gelin mevlidi, hacı uğurlama ve hacı karşılama için okunan ilahilerin sözleri o meclise uygun olurmuş. "Kerbelâ"nın bunlardan hangisinde okunduğu makalede yazılı değildir. Hatâyî'nin metninin Akbaş'a ulaşana kadar nasıl değiştiğini gösteren bir karşılaştırma da yapılmamıştır.

Müzikal Özellikleri

Nota sekiz ölçüden ibarettir ve baştan sona bir tekrar işaretinin içindedir. İlk dört ölçü kıtanın birinci dizesini, sonraki dört ölçü ikinci dizesini taşır; iki yarının ezgisi nota nota aynıdır. Melodi Mi sesinden başlar, her ölçüde bir basamak aşağı inerek La'da karar kılar. Ezginin bütünü La ile Mi arasındaki beş sese sığar, bu sınırın dışına hiç çıkmaz. Dörtlük notanın dakikada 60 vuruş olarak yazılması, eseri eklerdeki notalar içinde "Hicaz Ninni" ile birlikte en ağır tempolu iki parçadan biri yapar. Aynı nota dergide art arda iki sayfada aynen basılmıştır.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Mersiyeyi derlemede okuyan, ablası Ayşe Candaş'la birlikte Asiye Akbaş'tır. Göynücek'e bağlı Gediksaray nahiyesinin Çiviköyü'nde doğan Akbaş, Amasya'da mevlid ve mukabele okuyuculuğunun yanı sıra cenaze yıkayıcılığıyla da tanınmış, ilk cenazesini on dört yaşındayken yıkamıştır. Derleme kaydının nerede saklandığını makale belirtmez. Mersiyenin başka bir icracıdan alınmış kaydına ya da bir albümde yayımlandığına dair bilgi de bulunamadı. Şehrin dinî ve dindışı ezgileri birlikte Yeşilırmak'ın Ezgisi adlı genel yazının konusudur.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar