Özgün Metin

'İzz ise maksûd eger ey yüzi mısbâh alnı zav
Mantıkun hikmetden it itme 'avâm ile kelâm

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey yüzü kandil, alnı ışık olan; maksadın yücelik ise sözünü hikmetten kur, avam ile konuşma. (Beyit iki türlü okunabilir; yorumda.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Kınalızâde'nin Cevherî maddesinde verdiği bu beyit, bir sevgiliye seslenir gibi başlar ama bir öğütle biter. Hitap divan şiirinin bilinen ışık benzetmelerinden kurulur: yüzü "mısbâh", yani kandil, alnı "zav", yani parıltı olan biri. İkinci mısra ise bir medrese dersi gibi konuşur: izzet, yani yücelik ve saygınlık isteniyorsa söz hikmetten kurulmalı, avamla, yani sıradan halkla tartışmaya girilmemelidir.

Mısrada iki medrese terimi yan yana gelir. "Mantık" hem konuşma, söz hem de düşünme kurallarını öğreten ilmin adıdır; "hikmet" hem bilgelik hem de felsefedir. Beyit bu yüzden iki türlü okunabilir: "sözünü hikmetten kur" diye bir ahlak öğüdü olarak ya da "mantık ilmini felsefeden al, onu avamla konuşma" diye ilmî bir uyarı olarak. Kınalızâde'nin ve Hüsameddin'in anlattığı, şeyhin kimi söz ve hâllerinin bilginlerce eleştirilmesi, beyti okurken akla gelebilir; ancak kaynak beytin ne zaman ve kime söylendiğini bildirmez.

Beytin Kınalızâde neşrindeki çeviriyazısı uzatma ve özel harf işaretleri kullanmaz; metin burada neşirdeki gibi verilmiştir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar