Özgün Metin

Kıl hâkimi öldükte i çeşm-i ter âb-âmîz
Tâ olmaya ol servi de dâmân türâb-âmîz

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey yaşlı göz, ben öldüğümde toprağımı suyla karıştır, yani gözyaşınla ıslat; ta ki o servi boylu sevgilinin de eteği toprağa bulanmasın.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit bir gazelin matlaıdır. Redif "âmîz" (karışık, bulanmış), kafiye "âb" ile "türâb" kelimelerindeki "-âb" sesidir. Beyti Gelibolulu Âlî Künhü'l-Ahbâr'da Edâyî'nin şiirine örnek olarak verir; Hüsameddin onu Âlî'den aktarır. TEİS'in yine Âlî'den aktardığı metin "Kıl hâkümi öldükde ey çeşm türâb-âmîz / Tâ olmaya ol servin dâmânı türâb-âmiz" biçimindedir. Bu okunuşta iki mısra da "türâb-âmîz" ile bittiği için kafiye kaybolur ve anlam zayıflar; Hüsameddin'in "âb-âmîz" okunuşu hem kafiyeye hem anlama daha uygundur. Burada Hüsameddin'in metni esas alınmıştır. Kaynaklar vezni göstermez.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit, âşığın kendi ölümünü düşünerek bile sevgiliyi gözetmesini anlatır. "Hâk" ve "türâb" toprak, "âb" su, "çeşm-i ter" yaşlı gözdür. Şair gözüne seslenir: öldüğünde mezarının toprağını gözyaşıyla ıslatmasını ister. Sebebi ikinci mısradadır. "Servi" divan şiirinde sevgilinin uzun ve düzgün boyudur; sevgili bir gün âşığın mezarını ziyarete gelirse, kuru toprağın tozu onun eteğine bulaşmasın. Islak toprak tozumaz.

Beytin inceliği, âşığın ölümden sonra bile bir hizmet düşünmesindedir: gözyaşı burada yasın yanında sevgiliye yapılan bir iyiliğin de aracıdır. Toprak ve su kelimeleri iki mısrada karşılıklı yer alarak bir tenasüp kurar; "âb-âmîz" ile "türâb-âmîz" sözlerinin ses benzerliği de bu karşılığı pekiştirir. Bu çözümleme bizimdir.

Tarihî Bağlam

Âlî, Edâyî'yi "şiirin özünden habersiz, yalnız okuyuş yolunda kalmış bir gönül ehli" sayan maddesinde bu beyti ve şehzadeye sunulan kasidenin matlaını örnek olarak verir. Hüsameddin bu hükme karşı çıkar ve Âlî'nin Edâyî'nin şiirlerinden aktardığı bu iki beytin bile onun gerçekten şair, yeni anlamlar bulmaya güçlü, ince duygulu ve geniş hayalli bir edip olduğuna yüksek sesle tanıklık ettiğini yazar. Şairin hayatı ve Âlî ile Hüsameddin arasındaki bu tartışma için Edâyî Receb Bey yazısına bakılabilir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar