Özgün Metin

Sehâb-ı ‘ışkdan yagduk cihâna katre-i âbuz
Sadefdür cism-i ‘âlem anda biz bir dürr-i nâ-yâbuz

Günümüz Türkçesiyle

1. Biz aşk bulutundan dünyaya yağmış bir damla suyuz; âlemin bedeni bir sedeftir, biz de onun içinde bulunmaz bir inciyiz.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit bir gazelin matlaıdır. Redif birinci çoğul şahıs eki "-uz" (biz-), kafiye "âb" ile "nâ-yâb" kelimelerindeki "-âb" sesidir. Bu matla Hüsameddin'in maddesinde geçmez; TEİS onu Gelibolulu Âlî'nin Künhü'l-Ahbâr'ının Mustafa İsen neşrinden, Edâyî'nin öteki beyitleriyle birlikte aktarır. Metin burada TEİS'teki çeviriyazıyla verilmiştir. Gazelin geri kalanı bilinmiyor. Kaynak vezni göstermez.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit, divan şiirinde çok sevilen bir inanışa dayanır: nisan ayında yağan yağmurun damlası denizdeki sedefin içine düşünce inciye dönüşür. Edâyî bu inanışı insanın varlığına uygular. "Sehâb-ı 'ışk" (aşk bulutu) ilk mısrada bir istiare olarak durur; insan bu buluttan dünyaya düşmüş bir damladır. İkinci mısrada "cism-i 'âlem" (âlemin bedeni) bir sedefe benzetilir, insan da onun içinde "dürr-i nâ-yâb", yani benzeri bulunmaz bir inci olur. Bulut, damla, sedef ve inci kelimeleri birbirini tamamlayan bir tenasüp kurar.

Beyit tasavvufî bir okumaya da açıktır: insanın özü ilahî aşktan gelir; dünya onun için yalnız bir kabuktur, asıl değerli olan bu kabuğun içindeki incidir. Şairin "biz" diye konuşması, sözü kendi kişiliğinin ötesine, bütün âşıklara ya da bütün insanlara yaymasına imkân verir. Bu tasavvufî okuma bizimdir.

Tarihî Bağlam

Gelibolulu Âlî, Hüsameddin'in aktardığı sözlerinde Edâyî'yi "dürr-i meknûn nazmın mağzından gâfil", yani saklı incisi olan şiirin özünden habersiz bir kişi olarak niteler. Âlî'nin aynı maddede bu matlaı örnek olarak vermesi, dikkat çekici bir çelişki doğurur: şairi şiirin incisinden habersiz sayan tezkireci, onun kendini "bulunmaz bir inci" olarak anlattığı beyti aktarmıştır. Hüsameddin'in Âlî'ye itirazı da bu beyitlerin şairin gücüne tanıklık ettiği düşüncesine dayanır. Bu karşılaştırma bizimdir. Şairin hayatı için Edâyî Receb Bey yazısına bakılabilir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar