Özgün Metin

Meclis-i ‘uşşakı ‘aşkuñ câmıdur pür-şûr iden
Çeşm-i mestüñ neş’esidür ‘âlemi mahmûr iden

Günümüz Türkçesiyle

1. Âşıklar meclisini coşkuyla dolduran aşkın kadehidir; bütün dünyayı mahmur eden de senin sarhoş gözünün neşesidir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit bir gazelin matlaıdır. Redif "iden" (eden), kafiye "pür-şûr" ile "mahmûr" kelimelerindeki "-ûr" sesidir. Bu matla Hüsameddin'in maddesinde geçmez; TEİS onu Gelibolulu Âlî'nin Künhü'l-Ahbâr'ının Mustafa İsen neşrinden, Edâyî'nin öteki beyitleriyle birlikte aktarır. Metin burada TEİS'teki çeviriyazıyla verilmiştir. Gazelin geri kalanı ve kime söylendiği bilinmiyor. Kaynak vezni göstermez.

Anlam ve Söz Sanatları

Beytin iki mısraı birbirine koşut kurulmuştur. Birinci mısrada "meclis-i 'uşşâk" (âşıklar meclisi) ile "câm" (kadeh), ikincisinde "'âlem" (dünya) ile "çeşm-i mest" (sarhoş göz) karşı karşıyadır; birinci mısra "pür-şûr" (coşkuyla, gürültüyle dolu), ikincisi "mahmûr" (içki sonrası baygın, sersem) ile biter. Böylece meclisten dünyaya, kadehten göze doğru bir genişleme olur: aşkın kadehi yalnız bir meclisi coşturur, sevgilinin gözü ise bütün âlemi kendinden geçirir.

Divan şiirinde sevgilinin gözü çoğu zaman "mest" (sarhoş) ve "mahmûr" (baygın bakışlı) diye anılır; bu göz bakışıyla insanı şarap gibi sarhoş eder. "Neş'e" kelimesi burada sevinç anlamından çok, içkinin verdiği hafif sarhoşluk anlamındadır. Şair bu mazmunu bir meclis sahnesinin içine yerleştirir; "câm, neş'e, mest, mahmûr" kelimeleri şarap çevresinde bir tenasüp kurar. Bu çözümleme bizimdir.

Tarihî Bağlam

Kınalızâde ve Hüsameddin, Edâyî'yi güzel sesli, musikiyi bilen ve meclisleri süsleyen biri olarak anlatır. Meclis ve şarap imgeleriyle kurulan bu matla, şairin Şehzade Mustafa'nın ve sonra Piyâle Paşa'nın sohbet meclislerindeki yerini hatırlatır; ancak beytin belirli bir meclis için söylendiğine dair kayıt yoktur. Âlî bu beyti, Edâyî'nin şiirini küçümsediği maddesinde örnek olarak verir; Hüsameddin ise bu hükme karşı çıkar. Şairin hayatı için Edâyî Receb Bey yazısına bakılabilir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar