Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

Sitem-kâr yâr ile ben geçinemem
Felek başḳa ḳuluň çıraḳ edindi
Ya bir hû çek oda yansun ben gibi
Ya sevdâsın başdan ıraḳ edindi

Günümüz Türkçesiyle

1. Sitemkâr sevgiliyle geçinemem; felek başka bir kulunu çırak edindi (bahtın yüzü başkasına döndü). Ya o da bir "hû" çekip benim gibi ateşe yansın, ya da (anlaşılan) sevdasını başından uzaklaştırmış.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir bir koşmadır. Koşma, âşık şiirinin en yaygın nazım şeklidir; dörtlüklerle kurulur ve çoğunlukla on bir heceli ölçüyle söylenir. Dizeler 6+5 ya da 4+4+3 duraklıdır; hece sayımı bizimdir. Hakverdioğlu'nun makalesi cönkteki şiirlerin yalnız ilk nazım birimlerini yayımladığı için bu şiirin yalnız ilk dörtlüğünü biliyoruz. İkinci ve dördüncü dizeler "çırak / ırak" kelimelerinde kafiyelenir, "edindi" rediftir; birinci ve üçüncü dizeler serbesttir. Makalede şiirin yeri "Cönk, 52-53" olarak gösterilir; şiir cönkte iki sayfaya yayılmaktadır. Şiirin kime ve hangi vesileyle söylendiği bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Dörtlüğün ilk iki dizesi açıktır: âşık, sitem eden sevgiliyle geçinemediğini söyler ve talihin başka birini kayırdığından yakınır. "Felek başka kulun çırak edindi" söyleyişi, usta-çırak ilişkisini kader için kullanır; felek bir usta gibi gözdesini seçmiştir ve bu seçilen âşık değildir. Son iki dize iki türlü okunabilir. "Hû çek" tasavvufî zikirde Tanrı'yı anan sesleniştir; âşık ya sevgiliden de kendisi gibi bu ateşe düşmesini ister, ya da "ya ... ya ..." yapısıyla iki ihtimal sayar: sevgili ya yanar ya da sevdayı başından atmıştır. Redifteki "edindi" fiili dörtlüğü bir sonuç cümlesiyle bağlar; bir şey olup bitmiştir ve âşık bunu kabullenmek zorundadır.

Tarihî Bağlam

Şiir, Metin Hakverdioğlu'nun kendi kütüphanesinde bulunan ve 2019'da tanıttığı Merzifon Cönkü'nde Erzurumlu Emrah adına kayıtlıdır. Cönkte Emrah'ın üç hece, sekiz aruz olmak üzere on bir şiiri bulunur. Emrah'ın şiirleri cönk ve mecmualarda Ercişli Emrah'ın ve çırağı Tokatlı Nûrî'nin şiirleriyle karışmıştır; bu yüzden cönkteki kayıt, aidiyet için tek başına kesin delil sayılmaz. Şairin Merzifon ile bağı ve cönkteki öteki şiirleri için Erzurumlu Emrah sayfasına bakılabilir. Şiir cönkün 52-53. sayfasında, makalenin 547. sayfasındadır; şiirin tam metni cönkün kendisindedir ve bugüne kadar yayımlanmamıştır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar