Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

Zeytun gözleriňe ḳurbân olayım
Şehr-i Merzifonda civân Gülfadik
Maḥv u helâkiňe dermân olayım
‘Âşıḳ oldum saňa inan Gülfadik

Günümüz Türkçesiyle

1. Zeytin gibi kara gözlerine kurban olayım, Merzifon şehrinin genç güzeli Gülfadik. Senin uğrunda yok olmaya, helâk olmaya razıyım; dize "senin yüzünden çektiğim helâke kendim derman olayım" diye de anlaşılabilir. İnan bana Gülfadik, sana âşık oldum.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Dörtlük, Merzifon Cönkü'nün 115. sayfasındaki koşmanın ilk dörtlüğüdür ve makalede iki kez, cönkün adlandırılma gerekçeleri arasında ve Fethî'nin şiirleri arasında verilir. Koşmanın devamı yayımlanmamıştır. Dizeler on birer hecelidir. Birinci ve üçüncü dizeler "ḳurbân olayım" ve "dermân olayım" ile biter: "olayım" redif, "-ân" kafiyedir. İkinci ve dördüncü dizeler "civân" ve "inan" kelimeleriyle kafiyelenir ve "Gülfadik" redifiyle kapanır. Böylece dörtlüğün dört dizesinin de redifli olması, ona türkü gibi tekrarlanan bir ses düzeni verir.

Anlam ve Söz Sanatları

Koşma, sevgiliyi tek bir ayrıntıyla, gözleriyle tanıtır. "Zeytun gözler" iri, kara ve parlak gözler demektir ve halk şiirinde Anadolu'ya özgü bir güzellik benzetmesidir. "Kurban olayım" ve "derman olayım" sözleri âşığın kendini sevgili uğruna feda etmeye hazır olduğunu anlatır. Üçüncü dizedeki "mahv u helâk", yok oluş ve ölüm demektir; dize hem sevgili uğruna yok olmayı göze almak, hem de onun açtığı yaraya derman olmak biçiminde okunabilir. Koşmanın en dikkat çekici yanı ikinci dizedir: "Şehr-i Merzifonda civân Gülfadik." Şiir, divan şiirinin adsız ve yersiz sevgilisinden ayrılarak belirli bir kasabada yaşayan, adıyla anılan bir genç kıza seslenir. Bu somutluk koşmayı bir yerel aşk şiirine dönüştürür ve cönkün Merzifon'la bağının en açık izlerinden biri olur.

Tarihî Bağlam

Gülfadik adı Fethî'nin iki koşmasında redif olarak geçer. Fadik, Anadolu'da Fatma adının halk ağzındaki sevimli biçimlerinden biridir; "Gül" ile birleşerek hem gerçek bir kişi adı hem de güzelliği çiçeğe bağlayan bir lakap gibi okunabilir. Hakverdioğlu onu "Merzifonlu güzel" diye anar ve cönkün Merzifon'da derlendiği görüşünü büyük ölçüde bu koşmalara dayandırır. Gülfadik'in kim olduğu, gerçek bir kişi mi yoksa şiir geleneğinin bir güzeli mi olduğu bilinmemektedir. Fethî'nin hayatı hakkında bilgi yoktur. Metin Hakverdioğlu onun Merzifonlu bir şair olduğunu ve cönkü tertip etmiş olmasının kuvvetle muhtemel olduğunu düşünür; bu görüşün başlıca dayanağı, şairin iki koşmasında "Şehr-i Merzifon"daki Gülfadik adlı bir güzele seslenmesidir. Cönkün yaklaşık yüz yıllık olduğu tahmin edildiğine göre Fethî'nin XIX. yüzyılın sonları ile XX. yüzyılın başlarında yaşamış olması muhtemeldir; bu tarih kesin olmayıp cönkün tahminî yaşından çıkarılmıştır. Şairin ve cönkün bilinenleri Fethî biyografisinde anlatılmıştır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar