Amasya Sancağı'nda meskûn olan akvâm ile tâbi' oldukları "Tûrân, Pont, Roma, Arab, Rûm, Dânişmendî, Selçûkî, İlhânî, Türkmânî, Osmânî" nâmlarıyla meşhûr olan hükûmât-ı muhtelife zamânlarında cereyân eden vukû'âtı ve sancağın idâresini der-uhde eden zevâtı ma'lûm olabildiği kadar beyân eder. Binâ'en-aleyh birinci bâb, bir medhali ve on faslı hâvîdir.
Şu fusûlün ihtivâ etdiği asırlar üç bölük olup şems-i tâbân-ı İslâmın tulû'undan mukaddem geçen asırlara "Kurûn-ı Ûlâ"; hicret-i seniyyeden İstanbul'un fethine kadar mürûr eden senelere "Kurûn-ı Vustâ" ve ba'dehû te'âkub eyleyen yıllara "Kurûn-ı Ahîre" denir. Binâ'en-aleyh bu kitâbda vekâyi'in senelerini göstermek üzere târîh-i hicrî ihtiyâr edilmişdir. [4]
Günümüz Türkçesiyle
Amasya Sancağı'nda yaşayan halkların ve bunların bağlı oldukları, "Turan, Pontus, Roma, Arap, Rum, Danişmendli, Selçuklu, İlhanlı, Türkmen, Osmanlı" adlarıyla tanınan çeşitli hükümetler zamanında meydana gelen olayları ve sancağın yönetimini üstlenen kişileri, bilinebildiği kadar anlatır. Bu sebeple birinci bab, bir giriş (medhal) ile on fasıl içerir.
Bu fasılların kapsadığı çağlar üç bölümdür: İslâm'ın parlayan güneşinin doğuşundan önce geçen çağlara "Kurûn-ı Ûlâ" (ilk çağlar); hicretten İstanbul'un fethine kadar geçen yıllara "Kurûn-ı Vustâ" (orta çağlar); ondan sonra gelen yıllara da "Kurûn-ı Ahîre" (son çağlar) denir. Bu sebeple bu kitapta olayların yıllarını göstermek için hicrî takvim tercih edilmiştir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- akvâm: kavimler, halklar
- hükûmât-ı muhtelife: çeşitli hükümetler, devletler
- cereyân etmek: meydana gelmek
- vukû'ât: olaylar
- der-uhde etmek: üzerine almak
- zevât: kişiler
- medhal: giriş
- fusûl: fasıllar, bölümler
- şems-i tâbân: parlayan güneş
- tulû': doğuş
- hicret-i seniyye: Hz. Muhammed'in Mekke'den Medine'ye göçü
- mürûr etmek: geçmek
- ba'dehû te'âkub eylemek: ardından gelmek
Birinci Babın Çerçevesi
Yazar bu iki paragrafta birinci babın kapsamını çizer: Amasya çevresinde yaşayan halklar ve bölgeyi yöneten devletler, Turan'dan Osmanlı'ya uzanan bir sırayla ele alınacaktır. Sayılan adlar, bölgenin tarih içinde bağlandığı başlıca siyasi çevreleri gösterir. Bölümün bir giriş ve on fasıldan kurulduğu da yine bu metinde bildirilmektedir.
Amasya Tarihi'nin ikinci cildi hakkındaki ansiklopedi maddesi, bu cildin genel Türk tarihi niteliğinde olduğunu bildirir. Maddeye göre ciltte Türklerin nitelikleri, Arapların Türkler hakkındaki takdirleri, Türklerin nesebi, Türkmenlerin kabileleri, Hititler, Dânişmend Gazi, Selçuklular ve Osmanlılar gibi konular ele alınır; ardından Amasya'nın tarihine geçilir. Yani cilt, tek bir şehrin tarihinden çok, geniş bir Türk tarihi anlatısı olarak tasarlanmıştır.
Dönemlendirme ve Takvim
Yazarın üçlü ayrımı, İslâm'dan önceki çağları, İslâm'ın doğuşundan İstanbul'un fethine (1453) kadar olan çağı ve fetihten sonrasını birbirinden ayırır. İstanbul'un fethini orta çağın sonu saymak tarih yazımında yaygın bir ölçüttür. Yazar bu çerçeveyi Müslüman bir tarihçinin bakışıyla kurar. Olayları hicrî yıllarla vermesi, kitapta karşılaşılan yılların miladî takvime çevrilerek okunmasını gerektirir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar