Amasyalıdır. Amasya mülhakâtından Varay Nâhiyesi dâhilinde ve yakınında Kürt Köyünden Mustafa bin Halîl bin Ali mahdûmudur. Gençliğinde Amasya’ya gelip İçeri şehirde Mahmûd Çelebi Medresesinde [467] ikâmet ve Canikli el-Hâc Mehmed ve Sipâhizâde Hâfız el-Hâc Ömer Efendilerden ahz-ı ulûm edib İstanbul’a gitdi.
Orada Fatih ders-i âmlarından fâzıl-ı meşhûr Vidinli Mustafa Efendi’den halka-ı tedrîsinde ikmâl-i tâhsil edib 1255’de açılan ruüs imtihânında birinci derecede muvaffakiyet kazanıb Fatih Câmi-i şerîfinde ders-i âm ve 1257’de müderris olarak silsile-i ulemâya dâhil oldu.
Yıllarca tedrîs-i ulûm ederek fezâil-i ilmîyesiyle iştihâr eylediğinden 1273’de fetvâ-hâneye alınıb 1275’de baş-müsevvid, 1280 senesi şâbânında kassâm-ı askerî oldu. Bu esnâda medâris-i mu’tade devrini ikmâl edib Dârülhadîs-i Süleymaniye Müderrisliği’nden 1282 senesi ramazânında Yenişehir Fener mollası oldu.
1283 senesi rebîülevvelinde fetvâ emîni ve müteakiben Edirne mevlevîyeti pâyesiyle mükerrem olup 1284’de haremeyn pâyesiyle taltîf edilerek sene-i mezbûre zilhiccesinde Meclis-i Ahkâm-ı Adliye âzâsı oldu. 1285 senesi muharreminde İstanbul ve 1288’de Anadolu kazaskerliği pâyelerini aldı. [468]
1291 senesi Cumâdelâhiresinde Şeyhülislâm olan Akşehirli Hasan Fehmi Efendi’nin kadir-şinâsâne himmetiyle Rûmeli kazaskerliği pâyesine nail oldu. 1293 senesi Rebîülâhirinde Şeyhülislâm olan Hasan Hayrullah Efendi’nin zamanında fevkalâde nüfûz ve itibar kazandı.
Bu esnâda sadrâzam Mütercim Mehmed Rüşdü Paşa ve ser-asker de Hüseyin Avni Paşa olmuşdu. Bunlar Sultân Abdülaziz Hân’ın pek müstebidâne hareketinden dolayı hal’ tarafdârı idiler. Hürriyet-perverânın emeli de bundan ibâret idi. Şeyhülislâm Efendi bunlara muvafakat edince sâhib-i tercemenin muvafakatı zarûrî idi.
Binâen aleyh: Mufassal hal’-i sultân fetvâsını tesvid edib Hasan Hayrullah Efendi’nin tasvib ve imzâsıyla Sultân Abdülâziz Hân’ın ve üç ay sonra Sultân Murâd Hân’ın hâl’leri üzerine Sultân Abdülhamîd Hân-ı Sânî cülûs etdikde ricâl-i devlet ve erkân-ı hürriyetin teveccühâtını kazandı. 1294 senesi recebinin on beşinci günü şeyhülislâm oldu.
Sekiz ay kadar makâm-ı meşîhatde icrâ-yı ahkâm edib devam-ı [469] nüfûz ve ikbâli Sultân Abdülhamîd Hân-ı Sânî’nin istiklaline mani görüldüğünden meclis-i mebûsânın feshini müteâkib 1295 senesi rebîülevvelinde azl edilib konağında ikâmetine müsâade edildi. 1298 senesi muharreminin yirmi yedinci günü dâr-ı bekâya irtihâl etdi.
Hazreti Fatih Sultân Mehmed Hân türbesi bağçesinde yol üzerinde medfûndur. Fâzıl, usûl ü fürûda muhakkîk, müttakî, etkiyâ-yı ümmetden ve fukahâ-yı Hânefiyyeden bir zât-ı sütûde-simât olup sinni seksene karîb idi. Mahdûmu İstanbul pâyelilerinden Mustafa Adil Efendi ve birâderzâdesi diğer Halîl Efendi’dir.