Amasya, binlerce yıllık geçmişinde onlarca
uygarlığa beşiklik etmiş, Anadolu’nun kalbinde âmir, âlim,
şâir ve mutasavvıflar madeni olmuş bir şehirdir. Milattan
önce 1680’de Hititlere, ardından pek çok millete ve yine
Milattan önce 700’lü yıllarda İskitlere, yurt olan bu topraklar
Selçuklu, Osmanlı ve Türkiye Cumhuriyeti’ne de ilim
başkenti olarak hizmet etmiştir. Kaderin garip bir cilvesi
olarak bu şehir Osmanlının ve Türkiye Cumhuriyeti’nin
temellerinin atıldığı yer olma şerefine nail olmuştur. Amasya tarihi, doğal ve kültürel zenginliği ile hala Türkiye’nin parlayan merkezlerinden birisi olmaya devam etmektedir.
Amasya Tarihi adlı bu eser, dünyada pek az şehre nasip olan hazinelerdendir. Bir şehrin on iki ciltlik tarihinin olması o şehrin dünya tarihindeki derinliğini gösterir. Amasya da Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar’ın yazdığı bu tarih ile en kıymetli şehirlerden biri olduğunu tescillemiştir. Eser yaklaşık yüz yıldır Latin alfabesi ile okuyucularına ulaşmayı beklemekteydi. Yapılan onlarca çalışma ya yetersiz ya da basılamadan kadük kalmıştır. Amasya Belediyemiz ve Amasya Üniversitemiz tarafından başlatılan ve sonlandırılan bu çalışma, alanında yetkin on bir akademisyenin imzasını taşımaktadır. Eserin en ilginç yönlerinden birisi de biyografiler yönünden zengin bir içeriğe sahip olmasıdır. Amasya ahalisini ya da dünyaya yön veren padişahları yakından tanımak isteyenler bu esere müracaat etmek zorundadırlar. Pek çok okuyucuyu şaşırtacak gerçekler eserin içine adeta inci taneleri gibi serpiştirilmiştir.
Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya’nın bir evladı olarak on iki ciltlik bu eseri bizlere hediye etmiştir. Biz de Amasya Belediyesi olarak ona olan vefa borcumuzu ödemek için eserini tüm dünyaya tanıtmak görevini üzerimize aldık. Böyle bir eserin yayımlanmasında katkıda bulunmuş olmak bizleri onurlandırmıştır. Tarihini bilmeyen toplumların geleceğe güvenle bakamayacağı gerçeğinden hareketle bu eserin tüm Türk milletine hayırlı olmasını dilerim.
Emeği geçen akademisyenlere ve personele teşekkür ederim. Sözlerimi, Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar’ın, güzel şehrimiz Amasya için yazdığı şu dizelerle bitirmek isterim:
Her mevsiminin bir şeref ü izzeti vardır
Her bahçesinin bir tarab u behceti vardır
Her goncasının hande-i ulviyyeti vardır
Bülbülleri giryân eder ezhâr-ı Amasya
Amasya Belediye Başkanı
Mehmet SARI
Günümüz Türkçesiyle
Amasya, binlerce yıllık geçmişinde onlarca uygarlığa beşik olmuş; Anadolu'nun ortasında yöneticilerin, bilginlerin, şairlerin ve mutasavvıfların yetiştiği bir şehirdir. Milattan önce 1680'de Hititlere, ardından birçok millete, yine Milattan önce 700'lü yıllarda İskitlere yurt olan bu topraklar, Selçuklu, Osmanlı ve Türkiye Cumhuriyeti'ne de ilim merkezi olarak hizmet etmiştir. Kaderin tuhaf bir cilvesi olarak bu şehir, Osmanlı'nın ve Türkiye Cumhuriyeti'nin temellerinin atıldığı yer olma şerefine ulaşmıştır. Amasya tarihi, doğal ve kültürel zenginliğiyle hâlâ Türkiye'nin parlayan merkezlerinden biri olmaya devam etmektedir.
Amasya Tarihi adlı bu eser, dünyada az şehre nasip olan değerli eserlerdendir. Bir şehrin on iki ciltlik tarihinin bulunması, o şehrin dünya tarihindeki derinliğini gösterir. Amasya da Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'ın yazdığı bu tarihle en kıymetli şehirlerden biri olduğunu belgelemiştir. Eser yaklaşık yüz yıldır Latin alfabesiyle okuyucularına ulaşmayı beklemekteydi. Yapılan onlarca çalışma ya yetersiz kalmış ya da basılamadan yarım kalmıştır. Amasya Belediyemiz ve Amasya Üniversitemiz tarafından başlatılan ve sonuçlandırılan bu çalışma, alanında yetkin on bir akademisyenin imzasını taşımaktadır. Eserin en ilginç yönlerinden biri de biyografiler bakımından zengin bir içeriğe sahip olmasıdır. Amasya halkını ya da dünyaya yön veren padişahları yakından tanımak isteyenler bu esere başvurmak zorundadır. Birçok okuyucuyu şaşırtacak gerçekler eserin içine adeta inci taneleri gibi serpiştirilmiştir.
Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya'nın bir evladı olarak on iki ciltlik bu eseri bize armağan etmiştir. Biz de Amasya Belediyesi olarak ona olan vefa borcumuzu ödemek için eserini bütün dünyaya tanıtma görevini üstlendik. Böyle bir eserin yayımlanmasına katkıda bulunmuş olmak bizi onurlandırmıştır. Tarihini bilmeyen toplumların geleceğe güvenle bakamayacağı gerçeğinden hareketle bu eserin bütün Türk milletine hayırlı olmasını dilerim.
Emeği geçen akademisyenlere ve personele teşekkür ederim. Sözlerimi, Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'ın güzel şehrimiz Amasya için yazdığı şu dizelerle bitirmek isterim:
Her mevsiminin bir şeref ü izzeti vardır
Her bahçesinin bir tarab u behceti vardır
Her goncasının hande-i ulviyyeti vardır
Bülbülleri giryân eder ezhâr-ı Amasya
Sade anlamı: Her mevsiminin bir şeref ve yüceliği, her bahçesinin bir neşe ve sevinci, her goncasının yüce bir gülüşü vardır; Amasya çiçekleri bülbülleri ağlatır.
Amasya Belediye Başkanı
Mehmet Sarı
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- âmir: emreden, yönetici
- mutasavvıf: tasavvuf ehli, gönül yolunda ilerleyen kişi
- cilve: burada talihin bir oyunu, beklenmedik bir rastlantı
- nail olmak: ulaşmak, kavuşmak
- kadük: hükmü kalmamış, yarım kalmış
- tarab, behçet: neşe, sevinç
- hande-i ulviyyet: yüce gülüş
- giryân: ağlayan
- ezhâr: çiçekler
Eserin Basım Serüveni
Sunuşta "yaklaşık yüz yıldır" beklediği söylenen eserin ilk dört cildi ve dördüncü cildin eki yazarın sağlığında basılmıştı. Ansiklopedi maddesine göre birinci cilt 1327 (1911) tarihli, 428 sayfalık baskıdır; ikinci cilt 492, üçüncü cilt 1927'de 392, dördüncü cilt 1928'de 240 sayfadır, dördüncü cildin bakiyesi ise 1935'te 199 sayfa olarak çıkmıştır. Basım yılları kaynaklarda küçük farklarla geçer: kimi yerde ilk cildin yılı 1912, bir bildiride ise ekin yılı 1939 olarak verilir.
Birinci cilt 1986'da kısmen sadeleştirilerek Ankara'da yayımlanmış, basılı ciltlerin tamamı 2007'de Amasya Belediyesi tarafından beş cilt hâlinde yeniden çıkarılmıştır. Bu 2022 baskısı ise basılmamış müellif hattı ciltlerini de kapsar. Ansiklopedi maddesi eserin yalnızca bir şehir tarihi olmadığını, genel Türk tarihini de ele aldığını belirtir: ikinci cilt Türklerin nesepleri, Türkmen boyları, Hititler, Dânişmend Gazi ve Selçuklular gibi konulara ayrılmıştır.
Sunuştaki Tarihler Üzerine
Sunuştaki "Milattan önce 1680'de Hititler" ve "700'lü yıllarda İskitler" ifadeleri belediye başkanının Amasya'nın eskiliğini anlatan genel çerçevesidir; Hüsâmeddîn'in metninden alınmamıştır ve kaynak gösterilmemiştir. Okurun bunları kesin tarih olarak değil, şehrin çok eski bir yerleşim olduğunu belirten bir söz olarak alması uygun olur.
Hüsâmeddîn'in Dizeleri
Sunuşun sonundaki dörtlük, yazarın Asrî mahlasıyla yazdığı Amasya şiirinin bir bölümüdür. Bu uzun şiir eserin ilk iki cildinde yer alır; ayrıntısı "Edebî Şahsiyeti" maddesinde anlatılmıştır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, Giriş Cildi, s. 5. amasya.bel.tr
- Turgut Akpınar, "Amasya Tarihi", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 3, İstanbul 1991, s. 6-7. (https://islamansiklopedisi.org.tr/amasya-tarihi)
Akademik çalışmalar