Abdîzâde Hüseyin Hüsameddîn, H. 1296 (M. 1878-1879)’da on yaşında iken önce Balcı Mektebi’ne gidip orada Hacı Hâfız Halîl Efendi’nin himmet ve gayreti sâyesinde¹⁰ Kur’ân-ı Kerîm’i ezberlemiş ertesi yıl Mekteb-i Rüşdîye’ye girip dört senede Türkî, Arabî, Fârisî, Târîh, Coğrafya, Hendese ve Hesab gibi bilimleri okuyup yazı eğitimine devam etmiştir. H.1304 (M.1886-1887)’de üstâdı Arhavili Osmân Remzî Efendi’nin hüsn-i teveccühü sayesinde birincilikle şehâdetnâme almış ve o dönemde Amasya Müftüsü olan Mecdîzâde Hâfız Abdurrahman Kâmil Efendi ve Hâfız Mustafa Sadık Efendi’nin derslerine devam etmiştir. Mektebin üçüncü sınıfında iken Abdullatîf Efendi Kütüphanesi bitişiğinde bulunan fetvâhânenin üstündeki hücrede kalarak Şirvânîzâde Ahmed Enver Efendi’den Bostân-ı Sa’dî, Yûsuf ve Zelîhâ manzûmelerini, kırâ’at ve lugât-ı Fârisiyye’den Şu’ûrî ve Nâsırî lugât kitaplarını, Burhân-ı Kâtı’ı ve ardından Pendnâme-i Attâr’ı, Mantıku’t-Tayr’ı, Hâfız-ı Şîrâzî Dîvânı’nı, Acem şairlerinin seçme şiirlerini, Harâbât-ı Ziyâ Paşa’yı ve Şehnâme-i Firdevsî’yi okumuştur. Bu dönemde rüşdiye mektebinde beraber okuduğu Hacı Hamza Mahallesi’nde doğan ve kendisinden üç yaş büyük Şevkî Hasan Efendi (Helvacızâde) ile bu odada geceleri beraber kalarak ilim tahsiline gayret etmişlerdir.¹¹ İlim hayatına katkı sağlayan diğer bir fetvahâne ise Ak Hasanzâde el-Hâc Hâfız Hasan Ağa’nın Zaviyesi olup Hilmi Osman Efendi (Gürcü el-Hâc Hâfız)’nin fetvâhânesidir. Müellif de bu fetvâhânenin üstünde bulunan odada beş yıl kadar ikâmet ve ilim tahsiline gayret ederek zaman zaman bu zâta hizmet ettiğini belirtmiştir.¹²
Diğer taraftan Kâfiye ve Şâfiye üzerine Şeyh Rızâ ve Seyyid Abdullâh’ın şerhlerini ve Îsâgocî üzerine Fenârî Şerhî hâşiyelerini, Vankulu, Ahterî gibi lugât-ı Arabiyye kitaplarını mütâlaa etmiştir. Ayrıca yine Abdullatîf Efendi Kütüphânesi’nden Vefeyâtü'l-A’yân ve Şakâ’ik-i Nu’mâniyye, Osmân Fâ’ik Efendi’nin kütüphanesinden Tabakât-ı İsnevî adlı biyografi kitaplarını okumuştur. Şehnâme’den İran’daki geçmiş devletlerin tarihi, Vefeyâtü’l-A’yân ile Şakâ’ik-i Nu’mâniyye’den okumuş olduğu önemli şahsiyetlerin biyografisi kendisini oldukça etkilemiş ve o dönemde sadece Amasya’nın önemli alimlerini bir araya getirerek biyografilerini yazmak için bir şevk uyandırmıştır. H. 1305 (M.1887-1888)’de nam salmış âlimleri ziyaret edip biyografilerini araştırmaya gayret etmeye başlamış ve bu çalışmaları nedeniyle de dönemin alimlerinden takdir görmüştür. Bu durum onun çalışma azmini daha da artırmış ve Amasya’nın tarihini ve daha önce yaşayan alimlerini yazmaya ve bu nedenle Amasya’da mevcûd olan kütüphaneleri dolaşıp, vefat eden âlimlerin kabirlerini ziyaret ederek mezar taşlarını okuyup Şâmîce, Gök Medrese mahallelerinde görülen eski türbeleri hayretle gezmeye başlamıştır.
Tahsil hayatında önemli âlimlerden Tasavvurât, Tasdîkât derslerini ve Mugni’l-Lebîb, Telvîh, Akâ’id-i Nesefiyye Şerhini ve Hayâlî, Siyelkûtî Hâşiyelerini ve mukaddemât-ı erba’anın Siyelkûtî, Konevî Hâşiyelerini ve Akâ’id-i Adudiyye Şerhi’ni, Gelenbevî Hâşiyesi’ni ve tefâsîrden Tebâreke sûre-i şerîfesiyle Amme cüz’-i şerîfini ve usûl-i hadîsden Takrîbü’n-Nevevî ve şerhi olan Tedrîbü’r-Râvî ve ma’ânîden Mutavvel kitâplarını ve Ödemişli Mustafa Efendi’den Mir’ât ve hâşiyelerini ve Harpûtî Abdullatîf Efendi’den Muhtasarü'l-Ma’ânî ve Ermenekli Süleymân Sırrî Efendi’den Isâmü’l-Ferîde ve İnegöllü Ali Râtib Efendi’den Kasîdetü’l-Bürde şerhi ve Dağıstânî Ömer Ziyâ’eddîn Efendi’den Muhtasaru’l-Buhârî, Şam’da eş-Şeyh Bedreddîn Mehmed bin Abdurrahmânü’l-Mağribî’den Sahîhü’l-Buhârî kitaplarını okumuş ve bu ilimlere dair pek çok kitap inceledikten sonra el-Hâc Ahmed Nûreddîn Efendi’den H.1317 cumâdelâhiresi ortalarında (M. 1899) icâzetnâme almıştır.
Ferâ’iz ilmini öğrendiği Perşenbeli Ahmed Remzî Efendi Bâb-ı âlî-i Meşîhat’de Kısmet-i Askeriyye Mahkemesi mukayyidi olması nedeniyle Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn’i H. 1316 (1898)’da iki yüz kuruş maaş ile muâvinliğe kabul ettiğinden dolayı İstanbul ve civarındaki mahkeme sicillerinden görebildiklerini tedkîk fırsatı bulmuş ve bu sırada Amasya ricâline dair pek çok bilgi edinmiştir.
Müellif dönemin âlimlerinden pek çok konuda istifade etmiştir. Örneğin zayıf bir bedene sahip olmasından dolayı çocuklar arasında “Tahta Seyyid Efendi” denilen Seyyid Mehmed Şükrü Efendi (İmâmzâde, Hâce) dönemin meşhur ulemâsından olup “tefsîr-i cüz’-i şerîf-i Nebe” dersinden istifâde etmiştir.¹³ Enver Ahmed Efendi (Şirvânîzâde)’den de Farsça dersi okumuştur.¹⁴
Tahsil hayatında ve araştırmalarında özellikle Şam valisi ve beşinci ordu-yı hümâyûn müşîri olan Osman Nûrî Paşa’dan, Selânik’de Üçüncü Ordu-yı Hümâyûn müşîri Amasyalı Hüseyin Fevzi Paşa’dan, Şeyhülislâm Hâlid Efendizâde Mehmed Cemâleddîn Efendi’den pek büyük yardımlar gördüğünü ve onlara minnetdâr olduğunu belirtmiştir. ¹⁵
Günümüz Türkçesiyle
Abdîzâde Hüseyin Hüsameddîn, Hicrî 1296'da (Miladî 1878-1879) on yaşındayken önce Balcı Mektebi'ne gitmiş, orada Hacı Hâfız Halîl Efendi'nin ilgi ve gayreti sayesinde Kur'an-ı Kerîm'i ezberlemiştir. Ertesi yıl Rüşdiye Mektebi'ne girmiş, dört yılda Türkçe, Arapça, Farsça, tarih, coğrafya, geometri ve hesap gibi bilimleri okuyup yazı eğitimine devam etmiştir. Hicrî 1304'te (Miladî 1886-1887) hocası Arhavili Osmân Remzî Efendi'nin gösterdiği ilgi sayesinde birincilikle diploma almış ve o sırada Amasya müftüsü olan Mecdîzâde Hâfız Abdurrahman Kâmil Efendi ile Hâfız Mustafa Sadık Efendi'nin derslerine devam etmiştir. Okulun üçüncü sınıfındayken Abdullatîf Efendi Kütüphanesi'nin bitişiğindeki fetvahânenin üstündeki odada kalarak Şirvânîzâde Ahmed Enver Efendi'den Sa'dî'nin Bostan'ını, Yûsuf ile Zelîhâ mesnevilerini, Farsça okuma ve sözlükten Şu'ûrî ve Nâsırî sözlüklerini, Burhân-ı Kâtı'ı, ardından Attâr'ın Pendnâme'sini, Mantıku't-Tayr'ı, Hâfız-ı Şîrâzî Divanı'nı, Acem şairlerinin seçme şiirlerini, Ziyâ Paşa'nın Harâbât'ını ve Firdevsî'nin Şehnâme'sini okumuştur. Bu dönemde Rüşdiye'de birlikte okuduğu, Hacı Hamza Mahallesi'nde doğan ve kendisinden üç yaş büyük Şevkî Hasan Efendi (Helvacızâde) ile geceleri bu odada birlikte kalıp ilim tahsiline çalışmışlardır. İlim hayatına katkı sağlayan başka bir fetvahâne de Ak Hasanzâde el-Hâc Hâfız Hasan Ağa'nın Zaviyesi'dir; burası Hilmi Osman Efendi'nin (Gürcü el-Hâc Hâfız) fetvahânesidir. Yazar bu fetvahânenin üstündeki odada beş yıl kadar kalıp ilim tahsiline çalıştığını ve zaman zaman bu zata hizmet ettiğini belirtmiştir.
Öte yandan Kâfiye ve Şâfiye üzerine Şeyh Rızâ ile Seyyid Abdullâh'ın şerhlerini, Îsâgocî üzerine Fenârî şerhinin haşiyelerini, Vankulu ve Ahterî gibi Arapça sözlükleri incelemiştir. Yine Abdullatîf Efendi Kütüphanesi'nden Vefeyâtü'l-A'yân ve Şakâ'ik-i Nu'mâniyye'yi, Osmân Fâ'ik Efendi'nin kütüphanesinden İsnevî'nin Tabakât'ı adlı biyografi kitaplarını okumuştur. Şehnâme'den İran'daki geçmiş devletlerin tarihi, Vefeyâtü'l-A'yân ile Şakâ'ik-i Nu'mâniyye'den okuduğu önemli şahsiyetlerin biyografisi onu çok etkilemiş ve o sırada yalnızca Amasya'nın önemli âlimlerini bir araya getirip biyografilerini yazmak için içinde bir istek uyandırmıştır. Hicrî 1305'te (Miladî 1887-1888) tanınmış âlimleri ziyaret edip biyografilerini araştırmaya başlamış, bu çalışmaları dolayısıyla dönemin âlimlerinden takdir görmüştür. Bu durum çalışma azmini daha da artırmış; Amasya'nın tarihini ve daha önce yaşamış âlimlerini yazmaya koyulmuş, bunun için Amasya'daki kütüphaneleri gezmeye, ölen âlimlerin kabirlerini ziyaret edip mezar taşlarını okumaya, Şâmîce ve Gök Medrese mahallelerinde görülen eski türbeleri hayretle gezmeye başlamıştır.
Öğrenim hayatında önemli âlimlerden şu dersleri ve kitapları okumuştur: tasavvurât ve tasdîkât dersleri; Muğni'l-Lebîb, Telvîh, Akâid-i Nesefiyye şerhi; Hayâlî ve Siyelkûtî haşiyeleri; mukaddemât-ı erbaanın Siyelkûtî ve Konevî haşiyeleri; Akâid-i Adudiyye şerhi, Gelenbevî haşiyesi; tefsirden Tebâreke sûresi ve Amme cüzü; hadis usulünden Takrîbü'n-Nevevî ve şerhi Tedrîbü'r-Râvî; meânî ilminden Mutavvel. Ödemişli Mustafa Efendi'den Mir'ât ve haşiyelerini, Harpûtî Abdullatîf Efendi'den Muhtasarü'l-Meânî'yi, Ermenekli Süleymân Sırrî Efendi'den Isâmü'l-Ferîde'yi, İnegöllü Ali Râtib Efendi'den Kasîdetü'l-Bürde şerhini, Dağıstânî Ömer Ziyâeddîn Efendi'den Muhtasaru'l-Buhârî'yi, Şam'da Şeyh Bedreddîn Mehmed bin Abdurrahmânü'l-Mağribî'den Sahîhü'l-Buhârî'yi okumuştur. Bu ilimlere dair birçok kitabı inceledikten sonra el-Hâc Ahmed Nûreddîn Efendi'den Hicrî 1317 Cumâdelâhire ortalarında (Miladî 1899) icazetname almıştır.
Fıkıh ilminin miras bölümünü (ferâiz) öğrendiği hocası Perşenbeli Ahmed Remzî Efendi, Bâb-ı Meşîhat'te Kısmet-i Askeriyye Mahkemesi kayıt memuru olduğundan, Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn'i Hicrî 1316'da (1898) iki yüz kuruş maaşla yardımcılığa almıştır. Bu sayede yazar İstanbul ve çevresindeki mahkeme sicillerinden görebildiklerini inceleme fırsatı bulmuş ve bu sırada Amasya ileri gelenlerine dair birçok bilgi edinmiştir.
Yazar dönemin âlimlerinden birçok konuda yararlanmıştır. Örneğin zayıf bedenli olduğu için çocuklar arasında "Tahta Seyyid Efendi" denen, dönemin ünlü âlimlerinden Seyyid Mehmed Şükrü Efendi'den (İmâmzâde, Hâce) "Nebe sûresinin tefsiri" dersinden yararlanmıştır. Enver Ahmed Efendi'den (Şirvânîzâde) de Farsça dersi okumuştur.
Öğrenim hayatında ve araştırmalarında özellikle Şam valisi ve Beşinci Ordu müşiri Osman Nûrî Paşa'dan, Selanik'te Üçüncü Ordu müşiri Amasyalı Hüseyin Fevzi Paşa'dan, Şeyhülislâm Hâlid Efendizâde Mehmed Cemâleddîn Efendi'den çok yardım gördüğünü ve onlara minnettar olduğunu belirtmiştir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- rüşdiye: Osmanlı'da ortaokul düzeyindeki devlet okulu
- şehâdetnâme: diploma, okul bitirme belgesi
- fetvâhâne: müftülüğün fetva verdiği, aynı zamanda ilim çevresine ev sahipliği yapan yer
- manzûme: ölçülü, uyaklı yazı; şiir
- lugât: sözlük
- haşiye: bir şerhin üzerine yazılan açıklama
- şerh: bir metnin açıklaması
- icâzetnâme: hocanın öğrencisine ders verme ve ilim öğretme yetkisi verdiği belge
- ferâiz: miras hukuku
- mukayyid: kayıt tutan memur
- sicil: resmî kayıt defteri
- müşîr: mareşal
- ricâl: ileri gelenler
- tahsil: öğrenim
Eğitim Yılları Konusunda
Ansiklopedi maddesi de ilk öğrenimin Balcı Mektebi'nde 1879'da başladığını, Rüşdiye'ye 1883'te girildiğini ve 1887'de bitirildiğini bildirir. Balcı Mektebi'ne başlama (1879) ve Rüşdiye'yi bitirme (1887) yılları yazarın kendi verdiği Hicrî yıllarla uyuşur. Rüşdiye'ye giriş ise metinde Balcı Mektebi'nden sonraki yıl gibi görünürken ansiklopedide 1883'tür; iki bilgi arasındaki fark çözülememiştir. Ansiklopedi ayrıca yazarın 1889'da İstanbul'a gidip Kalenderhâne Medresesi'nde kaldığını, Tokadîzâde Ahmed Nûreddin Efendi'ye mülâzım olduğunu, 1894'te Girit'e, 1895'te Şam'a ve oradan Hicaz'a gittiğini, Hanya ve Şam kütüphanelerinde çalıştığını yazar. Bu bilgiler giriş yazısının bu kısmında yer almaz; bir sonraki maddede anlatılan görevlerle birlikte okunmalıdır.
Yazarın "on yıl süreyle ders okuduktan sonra" 1899'da icazet aldığı da ansiklopedide geçer. İcazetnamenin verildiği kişi Ahmed Nûreddin Efendi'dir. Metinde "el-Hâc Ahmed Nûreddîn Efendi", ansiklopedide "Tokadîzâde Ahmed Nûreddin Efendi" olarak anılan kişi aynı kişi görünmektedir.
Okunan Kitaplar
Metindeki uzun kitap listesi dönemin medrese programını gösterir: Arapça sarf ve nahiv (dil bilgisi) kitapları, mantık, kelâm, tefsir, hadis ve edebiyat. Yazarın kendi anlatımına göre Vefeyâtü'l-A'yân ile Şakâ'ik-i Nu'mâniyye gibi biyografi kitapları, onda Amasya âlimlerinin hayatlarını yazma isteğini uyandırmıştır; bu anlatıyı doğrulayan ya da düzelten başka bir kaynağa rastlanmadı.
Ferâiz Hocası ve Sicil İncelemeleri
Ansiklopedi maddesi, yazarın 1898'de Perşembeli Ahmed Remzi Efendi'nin yardımcılığına getirildiğini ve bu görevi İstanbul çevresindeki şer'iye mahkemesi sicillerini incelemek için fırsat bildiğini aktarır. Bu da yazarın Amasya ile ilgili bilgilerinin bir kısmını resmî kayıtlardan topladığını gösterir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, Giriş Cildi, s. 15–17. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar