Bazı şiir mecmualarında Kadrî adıyla kaydedilmiş şiirler vardır; Hüsameddin bunlara rastlamış, ama Amasya'daki Saraçhane Camii'nin hatibi Abdülkâdir Efendi'ye ait olup olmadıklarını anlayamamıştır. Bu çekince, onu "âlim ve Kadrî mahlasıyla şâir" diye tanıtan kısa maddenin düğüm noktasıdır. Abdülkâdir Efendi babasından devraldığı hatipliği ve ardından aynı camiin kürsü şeyhliğini yürüttü, Receb 1200'de (Mayıs 1786) öldü. Ona kesin olarak bağlanabilen bir şiir bugün yoktur.

Amasya Tarihi'ndeki Kaydı

Çekinceyi de içeren kayıt, Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'ın Abdülkâdir Efendi-Hatîbzâde maddesidir:

Amasya'da Saraçhâne Câmii hatîbi Hâfız Mehmed Efendi'nin oğludur. Tahsîl-i ulûm ederek ders-i âm ve pederinin irtihâlinde Saraçhâne hatîbi ve ba'dehû câmi-i mezkûrun kürsî şeyhi olduğu halde 1200 senesi recebinde vefât etdi. Âlim ve "Kadrî" mahlasıyla şâir idi. Ba'zı mecmualarda Kadrî'nin eş'ârına tesâdüf edildiyse de bunun olduğu anlaşılamadı. Oğlu Mehmed Saîd Efendi hatîb oldu.

Maddenin bugünkü Türkçesi: Babası, Amasya'da Saraçhane Camii'nin hatibi olan Hâfız Mehmed Efendi'dir. İlim tahsil ederek dersiam oldu; babası ölünce Saraçhane hatibi, ardından aynı camiin kürsü şeyhi oldu ve bu görevdeyken 1200 yılının Receb ayında öldü. Âlimdi ve "Kadrî" mahlasıyla şiir yazardı. Bazı mecmualarda Kadrî'nin şiirlerine rastlandıysa da bunların ona ait olduğu anlaşılamadı. Oğlu Mehmed Saîd Efendi hatip oldu.

Hayatı

Abdülkâdir'in bilinen bütün görevleri tek bir camide geçer. Saraçhane Camii, asıl adıyla Şadgeldi Paşa Camii, XIV. yüzyılda Amasya emiri Hacı Şadgeldi Paşa'nın yaptırdığı, çevresindeki saraç dükkânları yüzünden zamanla Saraçhane diye anılan bir camidir. Abdülkâdir'in babası Hâfız Mehmed Efendi burada hatipti; oğlu da medrese tahsilini tamamlayıp dersiam olduktan sonra babasının ölümüyle aynı göreve geçti. Hatiplik, cuma ve bayram hutbelerini okumak demekti ve çoğu zaman bir ailede babadan oğula geçen bir vazifeydi; ailenin "Hatîbzâde" lakabı da bundan gelir.

Daha sonra Abdülkâdir aynı camiin kürsü şeyhi oldu. Kürsü şeyhleri camide, kürsüden halka dinî öğütler veren, tefsir ve hadis okutan kişilerdi; bu görevi hatiplikle birlikte yürütüp yürütmediği maddede açık değildir. 1200 yılının Receb ayında, yani 30 Nisan ile 28 Mayıs 1786 arasında, kürsü şeyhiyken öldü. Oğlu Mehmed Saîd Efendi de hatip oldu; Hüsameddin camiin adını tekrarlamasa da aile geleneği onun da Saraçhane minberine çıktığını düşündürür.

Aynı Adı Taşıyan Aile

Hüsameddin'in altıncı cildinde Saraçhane hatipliğiyle anılan bir başka Hatîbzâde ailesi daha vardır. Hattat Seyyid İbrahim Efendi, "Saraçhâne hatîbi el-Hâc Mehmed Efendi"nin oğludur; İstanbul'da Kettânîzâde Ali Efendi'den hat öğrenmiş, 1168'de (1754-55) vebadan ölmüştür. Hüsameddin, onun mirasına aynı yıl Saraçhane hatibi olan ana-baba bir kardeşi Hatîbzâde Seyyid Hacı Ömer Efendi'nin varis olduğunu kaydeder.

Abdülkâdir'in babası "Hâfız Mehmed", İbrahim ile Ömer'in babası "el-Hâc Mehmed" diye anılır. Aynı camide hatiplik yapan iki Mehmed Efendi'nin aynı kişi olması, yani hafızlığı ve hacılığıyla ayrı ayrı anılan tek bir hatip olması mümkündür; o zaman Abdülkâdir, hattat İbrahim'in ve Ömer'in kardeşi olur. Ancak Hüsameddin bu bağı kurmaz. Üstelik 1168'de hatip olan Ömer Efendi ile babasının ölümü üzerine hatip olan Abdülkâdir'in hatiplik sırası maddelerden çıkarılamaz. Bu yüzden akrabalık ihtimal olarak kalır.

Şiiri

Kadrî mahlası, "Abdülkâdir" adından türetilmiş olmalıdır; adla mahlas arasındaki bu yakınlık kaydın kendisini doğrular, ama mecmualardaki şiirlerin sahibini belirlemeye yetmez. Mecmualarda şiirler çoğu zaman yalnız mahlasla kaydedilir ve Kadrî gibi yaygın bir mahlası Osmanlı şiirinde birçok şair kullanmıştır; Hüsameddin'in çekincesi, bu defterleri tarayan her araştırmacının bildiği bir güçlükten doğar. Bu şiirleri gördüğü hâlde metinlerini aktarmamış, hangi mecmualarda bulunduklarını da yazmamıştır. Abdülkâdir Efendi'ye kesin olarak ait bir şiire ulaşılamamıştır.

Kronoloji

1168 (1754-55): Hattat Hatîbzâde Seyyid İbrahim Efendi İstanbul'da ölür; kardeşi Ömer Efendi o yıl Saraçhane hatibidir.

Receb 1200 (Mayıs 1786): Kadrî Abdülkâdir Efendi, Saraçhane Camii kürsü şeyhiyken ölür.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar