Özgün Metin

فريد المعصر وحيد المعهد
شريف و مظهر بكل المحامد
و اعطى اليه الله فى سلخ ذى الحجج
و ليد ذكور كالبدور الموقّد
الهى طول عمره بالا ماجد
بحرمة جاه المصطفى والحفائد
فقال لميلاده تاريخ واضح
و اشرف التحايا على محمّد (1240)

Ferīdü’l-ma‘ṣari vaḥīdü’l-ma‘hedi
Şerīfun ve maẓharun bi-külli’l-maḥāmidi
Ve a‘ṭā ileyhi’llāhu fī selḫi ẕi’l-ḥicec
Velīden ẕükūran ke’l-büdūri’l-müveḳḳadi
İlāhī ṭavvil ‘umrahu bi-ālā’i mācidin
Bi-ḥurmeti cāhi’l-Muṣṭafā ve’l-ḥafā’idi
Fe-ḳāle li-mīlādihi tārīḫu Vāżıḥin
Ve eşrefu’t-teḥāyā ‘alā Muḥammedi

Günümüz Türkçesiyle

1. (O,) çağının biriciği, çevresinin tek olanıdır; şerefli (Şerîf) ve bütün övülecek huyların mazharıdır (Mazhar).

2. Allah ona Zilhicce'nin son gününde, parlayan dolunaylar gibi erkek bir evlat verdi.

3. Allah'ım, onun ömrünü cömert birinin nimetleriyle (?) uzun eyle; Mustafa'nın (Peygamber'in) makamı ve torunları hürmetine.

4. (Vâzıh) onun doğumuna açık bir tarih söyledi: "Selamların en şereflisi Muhammed'e olsun."

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Dört beyitlik bu Arapça şiir, Babaarslan'a göre "Muhammed Alî adında birinin doğumuna Arapça tarih (1240)"dir; Özçakmak da onu "Muhammed Ali adlı birinin doğumu için söylenmiş 1240 tarihli 4 beyitlik Arapça manzume" diye anar. 1240 yılı miladi 1824-25'e karşılık gelir. Neşir şiiri Arap harfleriyle verir, okunuşunu ve anlamını göstermez; metin dökümündeki harfler bozuk olduğu için şiiri neşrin PDF sayfasından görüntü olarak okuduk. Latin harfli okuma ve günümüz Türkçesine aktarım bizimdir. Üçüncü beyitteki "بالا ماجد" ibaresinin okunuşu şüphelidir; onu "bi-ālā'i mācid" (cömert birinin nimetleriyle) diye anladık. Birinci beyitteki "المعصر" kelimesi de neşirde böyle yazılmıştır; anlamca "çağ" kastedildiği anlaşılır. Babaarslan şiirin veznini göstermez; beyitlerin ikinci mısraları dal (d) harfiyle kafiyelenir ("maḥāmid, müveḳḳad, ḥafā'id, Muḥammed").

Tarih düşürmek, bir olayın yılını harflerin sayı değerleri toplamı (ebced hesabı) o yılı veren bir söz ya da mısrayla bildirmektir; burada tarih son mısraın bütünüdür. "و اشرف التحايا على محمد" mısraında "ve" 6, "eşref" 581, "et-teḥāyā" 451, "‘alā" 110, "Muḥammed" 92 eder; toplam tam olarak 1240'tır. Baştaki "ve" bağlacı sayılmazsa toplam 1234'te kalır; tarih ancak mısraın bütünü sayıldığında tutar. Hesap bizimdir.

Anlam ve Söz Sanatları

Şiirin en dikkat çekici yanı adlarla yapılan oyunlardır. Son beyitteki "tārīḫu Vāżıḥin" sözü hem "açık bir tarih" hem de "Vâzıh'ın tarihi" anlamına gelir; şair mahlasını Arapça bir sıfatın içine gizlemiştir. Tarih mısraının sonundaki "على محمد" (‘alā Muḥammed, Muhammed'e) kelimeleri Arap harfleriyle yan yana yazıldığında "Ali Muhammed" diye de okunur; böylece Peygamber'e selam getiren dua, çocuğun adı olan Muhammed Ali'yi de içinde taşır. Birinci beyitteki "şerîf" ve "mazhar" kelimeleri de sıradan övgü sıfatları gibi görünür; ancak Vâzıh'ın dostu Mazhar Efendi "Şerîf Bey" diye bilinir ve mahlası Mazhar'dır. Bu iki kelimenin yan yana kullanılması, övülen babanın Mazhar Efendi olduğunu düşündürür. Bu okumalar bizimdir.

Tarihî Bağlam

Babanın Mazhar Efendi olduğu okuması doğruysa, şiir bir karşılık niteliği taşır. Mazhar Efendi, 1237'de Vâzıh'ın oğlu Ni'metullah'ın doğumuna iki tarih (Tarih 8 ve 9), 1240 Cemâziyelâhirinde de ikinci oğlu Ahmed Tayyib'in doğumuna bir tarih (Tarih 10) göndermişti. Aynı yılın son günü Mazhar'a bir oğul doğduğunda Vâzıh'ın da ona Arapça bir tarihle karşılık vermesi bu dostluğun doğal bir devamı olur. Dîvânçe'de bu şiirden hemen sonra aynı çocuğun doğumuna yazılmış tek beyitlik Türkçe bir tarih gelir (Tarih 18). Babaarslan ve Özçakmak çocuğun babasını belirtmez; Mazhar Efendi ile ilişki bizim çıkarımımızdır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1922-1984 (şiir metni: s. 1979; Mustafa Vâzıh, Dîvânçe, Ankara Üniversitesi Yazma Eserler Bölümü, Mustafa Con A 495/III, vr. 74b). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1924-1930 (hayatı ve Dîvânçe'nin tanıtımı; tarihler: s. 1929-1930). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Fatma Özçakmak, "Mustafa Vâzıh Efendi ve Dîvânçe'si", Kesit Akademi Dergisi, 7(26), 2021, s. 255-278, s. 262 ve 275.

Çevrimiçi kaynaklar