Özgün Metin

Vezin: fe‘ūlün / fe‘ūlün / fe‘ūlün / fe‘ūl

Güneş gibi tārīḫ olur müncelī
Ḥisāb it çü ṭoġdı Muḥammed ‘Alī (1240)

Günümüz Türkçesiyle

1. Tarih güneş gibi apaçık ortaya çıkar; hesap et: "Muhammed Ali doğunca".

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Mütekârib bahrinin "fe‘ūlün fe‘ūlün fe‘ūlün fe‘ūl" kalıbıyla, yani Şehnâme kalıbı diye bilinen vezinle yazılmış tek beyitlik bir doğum tarihidir. Babaarslan onu Dîvânçe'de hemen önündeki Arapça şiirle birlikte anar ve "yine aynı şahsın doğumuna Türkçe tarih (1240)" diye kaydeder; 1240 yılı miladi 1824-25'e karşılık gelir. Beytin iki mısraı "müncelī" ve "‘Alī" kelimeleriyle kafiyelenir. Tarih düşürmek, bir olayın yılını harflerin sayı değerleri toplamı (ebced hesabı) o yılı veren bir söz ya da mısrayla bildirmektir.

"Ḥisāb it" (hesap et) sözü tarihin ondan sonra geldiğini gösterir: tarih "çü ṭoġdı Muḥammed ‘Alī" ibaresidir. "چو طوغدی محمد علی" yazılışıyla "çü" (çe, vav) 9, "ṭoġdı" 1029, "Muḥammed" 92, "‘Alī" 110 eder; toplam tam olarak 1240'tır. "Çü" bağlacı hesaptan çıkarılırsa toplam 1231'de kalır; dolayısıyla şair bu küçük kelimeyi hesabı tamamlamak için de kullanmıştır. Hesap bizimdir ve yazmadaki imlanın bu biçimde olduğu varsayımına dayanır.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit güneş benzetmesi üzerine kurulmuştur. Birinci mısrada tarihin "güneş gibi müncelī", yani güneş gibi apaçık olduğu söylenir; ikinci mısrada ise çocuğun "doğduğu" haber verilir. Türkçede güneş de "doğar", çocuk da; şair bu ortak fiille güneş ile yeni doğanı birbirine bağlar. Bu bir tenasüptür ve doğan çocuğu güneşe benzeten gizli bir teşbih de taşır. Arapça tarihteki "tārīḫu Vāżıḥin" (açık tarih) sözü ile bu beyitteki "müncelī" (apaçık) kelimesi aynı düşünceyi iki dilde tekrarlar. Çözümleme bizimdir.

Tarihî Bağlam

Dîvânçe'de bu beytin hemen önündeki Arapça şiire göre Muhammed Ali, 1240 yılının Zilhicce ayının son gününde doğmuştur. O şiirde babanın "şerîf" ve "mazhar" sözleriyle övülmesi, çocuğun Vâzıh'ın dostu Şerîf Bey diye bilinen Mazhar Efendi'nin oğlu olabileceğini düşündürür; bu bizim çıkarımımızdır ve Babaarslan ile Özçakmak çocuğun babasını belirtmez. Aynı doğum için biri Arapça biri Türkçe iki tarih yazılması, Mazhar'ın daha önce Vâzıh'ın oğluna gönderdiği Farsça-Arapça ve Türkçe tarih çiftini (Tarih 8 ve 9) hatırlatır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1922-1984 (şiir metni: s. 1979; Mustafa Vâzıh, Dîvânçe, Ankara Üniversitesi Yazma Eserler Bölümü, Mustafa Con A 495/III, vr. 74b). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1924-1930 (hayatı ve Dîvânçe'nin tanıtımı; tarihler: s. 1929-1930). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Fatma Özçakmak, "Mustafa Vâzıh Efendi ve Dîvânçe'si", Kesit Akademi Dergisi, 7(26), 2021, s. 255-278, s. 275.

Çevrimiçi kaynaklar