Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün / fā‘ilātün / fā‘ilātün / fā‘ilün

Ḥażret-i el-Ḥāc Aḥmed Begefendi-i kerīm
İbni el-Ḥāc ‘Alī Paşa-yı ṣāḥib-cerbeze
İtdi bugünlerde sūr-ı pür-sürūr-ı izdivāc
Ḳoymadı ḥācet gice şenligi ay u yıldıza
Ḥaḳ mübārek eylesün Vāżıḥ didi tārīḫini
Geldi Aḥmed ḳoynına şaḳḳu’l-ḳamer bā-mu‘cize (1239)

Günümüz Türkçesiyle

1. Cömert Hacı Ahmed Beyefendi hazretleri, akıllı ve becerikli Hacı Ali Paşa'nın oğlu,

2. Bugünlerde sevinç dolu evlilik düğününü yaptı; gece şenliği (öyle parlaktı ki) aya ve yıldıza ihtiyaç bırakmadı.

3. Vâzıh "Hak mübarek etsin" diyerek tarihini söyledi: "Ay, şakk-ı kamer mucizesiyle Ahmed'in koynuna geldi."

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Remel bahrinin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıyla yazılmış üç beyitlik bir düğün tarihidir. Babaarslan onu "El-Hâc Ahmed Begefendi'nin düğünü ve izdivacına tarih (1239)" diye kaydeder; 1239 yılı miladi 1823-24'e karşılık gelir. Kafiye "cerbeze, yıldıza, mu‘cize" kelimelerindeki "-ze" sesidir. Tarih düşürmek, bir olayın yılını harflerin sayı değerleri toplamı (ebced hesabı) o yılı veren bir söz ya da mısrayla bildirmektir; burada tarih son mısraın bütünüdür.

"گلدی احمد قوینه شق القمر با معجزه" yazılışıyla "geldi" 64, "Aḥmed" 53, "ḳoynına" 171, "şaḳḳu'l-ḳamer" 771, "bā" 3, "mu‘cize" 125 eder; toplam 1187'dir. "Ḳoynına" kelimesi "قوینینه" diye yazılırsa toplam 1247'ye, "قویننه" diye yazılırsa 1237'ye çıkar. Denediğimiz imlaların hiçbiri neşrin verdiği 1239'u vermedi. Yazma görülmeden farkın imladan mı, okunuştan mı kaynaklandığı söylenemez. Hesap bizimdir; tarih doğrulanamamıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Şiirin nüktesi damadın adı olan Ahmed'e dayanır. Ahmed, Peygamber'in adlarından biridir; şakk-ı kamer, yani ayın ikiye yarılması da Kamer suresinin ilk ayetine dayanılarak Peygamber'in mucizelerinden sayılır. Divan şiirinde güzel yüz aya benzetildiği için gelin de "ay" olarak düşünülmüştür: ayın Ahmed'in koynuna gelmesi, gelinin damada kavuşmasıdır. Şair böylece bir düğünü Peygamber'in mucizesine yapılan bir telmihle anlatır. İkinci beyitte şenliğin gece aya ve yıldıza ihtiyaç bırakmaması, düğün ışıklarının parlaklığını anlatan bir mübalağadır; ay ve yıldız sözleri son beyitteki "ḳamer" (ay) ile de tenasüp kurar. Bu çözümleme bizimdir.

Tarihî Bağlam

Damat Hacı Ahmed Bey ile babası "sâhib-cerbeze" Hacı Ali Paşa'nın kim oldukları şiirden ve neşirden öğrenilemiyor. Hüsameddin'in Amasya kayıtlarında Ali Paşa adını taşıyan pek çok kişi geçer; ancak 1239'da evlenen bir oğulla ilişkilendirilebilecek bir kayda rastlayamadık.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1922-1984 (şiir metni: s. 1979; Mustafa Vâzıh, Dîvânçe, Ankara Üniversitesi Yazma Eserler Bölümü, Mustafa Con A 495/III, vr. 74b). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1924-1930 (hayatı ve Dîvânçe'nin tanıtımı; tarihler: s. 1929-1930). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Fatma Özçakmak, "Mustafa Vâzıh Efendi ve Dîvânçe'si", Kesit Akademi Dergisi, 7(26), 2021, s. 255-278, s. 275.

Çevrimiçi kaynaklar