Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü / fā‘ilātü / mefā‘īlü / fā‘ilün

Şeb-i Ḳad(i)rde ṭoġınca dinildi tārīḫi
Nūr-ı Muḥammed indi eve leyletü’l-Ḳad(i)r (1238)

Günümüz Türkçesiyle

1. Kadir gecesinde doğunca tarihi şöyle söylendi: "Kadir gecesi eve Muhammed'in nuru indi."

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Muzâri bahrinin "mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün" kalıbıyla yazılmış tek beyitlik bir doğum tarihidir. Babaarslan onu "Kadir gecesinde doğan bir kişi için tarih (1238)" diye kaydeder; 1238 yılı miladi 1822-23'e karşılık gelir. Kafiye aranmayan bu tek beyit Kadir gecesinin adıyla açılır ve yine onunla kapanır ("Şeb-i Ḳadir" ve "leyletü'l-Ḳadir"); Farsça ve Arapça iki terkip aynı geceyi anlatır. Tarih düşürmek, bir olayın yılını harflerin sayı değerleri toplamı (ebced hesabı) o yılı veren bir söz ya da mısrayla bildirmektir; burada tarih ikinci mısraın bütünüdür.

"نور محمد ایندی اوه لیلة القدر" yazılışıyla "nūr" 256, "Muḥammed" 92, "indi" 75, "eve" 12, "leyle" 75, "el-Ḳadr" 335 eder ve toplam 845'te kalır. "Leyle" kelimesinin sonundaki yuvarlak te açık te gibi 400 sayılırsa (ya da kelime "لیلت" diye yazılmışsa) toplam 1240 olur; bu da neşrin verdiği 1238'den iki fazladır. Denediğimiz imlalarla 1238'e ulaşılamadı. Hesap bizimdir; tarih tam olarak doğrulanamamıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Kadir gecesi, Kur'an'ın indirilmeye başlandığı ve Kadr suresinde "bin aydan hayırlı" diye anılan gecedir; aynı surede o gece meleklerin ve Ruh'un yere indiği söylenir. Beytin "indi" fiili bu inişe bir telmihtir: Kadir gecesi doğan çocuk, gökten inen bir nur gibi eve gelmiştir. "Nūr-ı Muḥammed" ifadesi de iki türlü okunabilir: tasavvufta "Nûr-ı Muhammedî", yaratılışın ilk nuru olarak Peygamber'in nurudur; çocuğun adı Muhammed ise söz aynı zamanda "Muhammed adlı nur" anlamına gelir. Çocuğun adının Muhammed olduğu tahminimizdir; Babaarslan ve Özçakmak doğan kişinin adını vermez. Çözümleme bizimdir.

Tarihî Bağlam

Çocuğun kimin oğlu olduğu şiirde ve başlıkta belirtilmez. Kadir gecesi geleneksel olarak Ramazan'ın yirmi yedinci gecesi kabul edildiğinden doğum muhtemelen 1238 Ramazanında gerçekleşmiştir. Vâzıh'ın kendi oğulları Ni'metullah 1237'de, Ahmed Tayyib 1240'ta doğmuştur; bu çocuk onlardan biri değildir.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1922-1984 (şiir metni: s. 1978; Mustafa Vâzıh, Dîvânçe, Ankara Üniversitesi Yazma Eserler Bölümü, Mustafa Con A 495/III, vr. 74b). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1924-1930 (hayatı ve Dîvânçe'nin tanıtımı; tarihler: s. 1929-1930). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Fatma Özçakmak, "Mustafa Vâzıh Efendi ve Dîvânçe'si", Kesit Akademi Dergisi, 7(26), 2021, s. 255-278, s. 275.

Çevrimiçi kaynaklar