Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün / fe‘ilātün / fe‘ilātün / fe‘ilün

Ḥāfıẓ Aġa ki anıñ şöhreti Benderlidir
Yapdı Ḥaḳ yolına bu çeşmesi is̱bāt oldı
Hele bu ḫayr-ı cezīl ile o ṣāḥib-ḫayrıñ
Eb ü ecdādı daḫi sākin-i cennāt oldı
Fuḳarāya var idi nef‘-i kes̱īri şimdi
Ḥasenātına bu ḫayrı daḫi kerrāt oldı
Pek güzel mevḳi‘ine düşdi bu a‘lā çeşme
Ne güzel mūcidine mūcib-i da‘vāt oldı
Nūş içün besmele ile alıcaḳ bir ṭās ṣu
Oḳu tārīḫini Vāżıḥ eyü ḫayrāt oldı (1227)

Günümüz Türkçesiyle

1. Şöhreti "Benderli" olan Hâfız Ağa bu çeşmeyi Hak yolunda yaptırdı; (hayrı) sabit oldu.

2. O hayır sahibinin bu büyük hayrıyla atası ve dedeleri de cennetlerde oturanlardan oldu.

3. Fakirlere zaten çok faydası vardı; şimdi bu hayır da iyiliklerine bir kez daha eklendi.

4. Bu yüce çeşme pek güzel bir yere düştü; yaptıranına ne güzel dualara sebep oldu.

5. İçmek için besmeleyle bir tas su alınca, ey Vâzıh, tarihini oku: "İyi bir hayrat oldu."

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Babaarslan bu şiiri "Benderli Hâfız Ağa tarafından inşa ettirilen çeşmeye tarih (1227)" diye kaydeder; 1227 yılı miladi 1812'ye karşılık gelir. Şiir beş beyittir ve remel bahrinin "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Beyitlerin ikinci mısraları "oldı" redifiyle ve "is̱bāt, cennāt, kerrāt, da‘vāt, ḫayrāt" kelimelerindeki "-āt" kafiyesiyle biter; ilk beyit dışındaki birinci mısralar serbesttir. Bu düzen kıt‘a nazım şekline uyar. Tarih düşürmek, bir olayın yılını harflerin sayı değerleri toplamı (ebced hesabı) o yılı veren bir söz ya da mısrayla bildirmektir. Tarih son mısraın ikinci yarısı olan "eyü ḫayrāt oldı" sözüyle verilir.

Anlam ve Söz Sanatları

Çeşme tarihlerinin bilinen düzeni bu şiirde de görülür: önce yaptıranın adı ve hayrın Hak yolunda yapıldığı söylenir, sonra bu hayrın sevabının yaptıranın atalarına da ulaştığı, fakirlere faydası ve yerinin güzelliği anlatılır. Son beyit okuyucuyu çeşmenin başına getirir: su içmek için besmeleyle tası alan kişi tarihi de okuyacaktır. Bu, tarih beytinin çeşmenin kitabesinde yer alacak biçimde düşünüldüğünü gösterir. Dördüncü beyitteki "mevḳi‘ine düşdi" (yerine düştü) sözü, çeşmenin isabetli bir yere yapıldığını anlatırken tarihin "düşürülmesi" deyimini de hatırlatır.

Tarihî Bağlam

Benderli Hâfız Ağa'nın kim olduğu ve çeşmenin Amasya'nın hangi semtinde bulunduğu şiirde belirtilmez. "Benderli" nisbesi, aileden birinin Bender'den geldiğini gösterir. Hüsameddin'in eserinde aynı nisbeyi taşıyan başka Amasyalılar da geçer: örneğin 1230 (1814-15) yılında Kocacık Mescidi'ni yeniden yaptıran tüccar Benderli Hacı Feyzullah Ağa. Hâfız Ağa'nın bunlarla akrabalığı bilinmiyor; bu ad benzerliği yalnızca Benderli adını taşıyan kişilerin o yıllarda Amasya'da hayır eserleri yaptırdığını gösterir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar