Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün / fe‘ilātün / fe‘ilātün / fe‘ilün

Pederim Ḥācī Simā‘īl Efendi merḥūm
İde Allāh te‘ālā aña çoḳ çoḳ raḥmet
On beşinci gecesi idi meh-i Şa‘bānıñ
Ḳamer-i ‘ömrine irişdi ḫusūf-ı temmet
Aña fetvā-yı berāt-ile virildi ya‘nī
Süd gibi ḥaḳḳı olup Kevs̱er-i bāġ-ı cennet
‘Aşere ile cināna ḳoy anı yā Allāh
Fedḫulī cennetī tārīḫ-i vefātı elbet (1198)

Günümüz Türkçesiyle

1. Babam rahmetli Hacı İsmâil Efendi; Allah Teâlâ ona çok çok rahmet etsin.

2. Şaban ayının on beşinci gecesiydi; ömrünün ayına tamamlanma tutulması erişti.

3. Ona berat fetvası verildi, yani cennet bahçesinin Kevser'i ona ana sütü gibi helal bir hak oldu.

4. Ey Allah, onu cennete Aşere ile (cennetle müjdelenen on sahabiyle) birlikte koy; "Fedḫulī cennetī" (Cennetime gir) elbette ölümünün tarihidir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Babaarslan bu şiiri "babası Hacı İsmail Efendi'nin vefatına tarih (1198)" diye kaydeder; 1198 yılı miladi 1784'e karşılık gelir. Dört beyitlik şiir remel bahrinin "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. İkinci mısralar "raḥmet, temmet, cennet, elbet" kelimelerindeki "-et" sesiyle kafiyelenir. Tarih düşürmek, bir olayın yılını harflerin sayı değerleri toplamı (ebced hesabı) o yılı veren bir söz ya da mısrayla bildirmektir. Babaarslan, ikinci ve dördüncü beyitlerden hareketle İsmâil Efendi'nin 15 Şaban 1198 (4 Temmuz 1784) tarihinde öldüğünü belirtir.

Anlam ve Söz Sanatları

Şiirin en ustalıklı yeri üçüncü beyittir. İsmâil Efendi, Şaban ayının on beşinci gecesinde, yani Berat gecesinde ölmüştür. Şair bunu babasının müftülüğüyle birleştirir: Amasya'nın müftüsü olan babaya bu gece bir "berat fetvası" verilmiştir. "Berāt" hem Berat gecesini hem de bir hakkın tanındığını gösteren belgeyi anlatır; müftünün ölüm gecesinde verilen fetva, onun cennete girme hakkının tanınmasıdır. "Süd gibi ḥaḳḳı" sözü de "ana sütü gibi helal" deyimini şiire taşır ve Kevser ırmağının suyuyla bir tenasüp kurar. İkinci beyitte ömür bir aya, ölüm o ayın tutulmasına benzetilir; on beşinci gece ayın dolunay olduğu gecedir ve "tamam" anlamındaki "temmet" sözü bu dolunayı da hatırlatır. Bu çözümleme bizimdir.

Son beyitteki tarih de bir ayrıntı taşır. Tarih olarak gösterilen "Fedḫulī cennetī" (Fecr suresinin son ayetinden "Cennetime gir") sözünün harfleri "فادخلی جنتی" biçiminde toplandığında 725 ile 463, yani 1188 eder. Mısraın başındaki "‘Aşere ile" (on ile) sözü, bu toplama on eklenmesi gerektiğini de söyler gibidir; böylece 1198 yılına ulaşılır. Hem "cennetle müjdelenen on sahabi" anlamı hem de "on ekle" işareti taşıyan bu söyleyiş, tarih düşürmede kullanılan tamiye yönteminin ustaca bir örneği olur. Bu hesap ve yorum bizimdir.

Tarihî Bağlam

Hüsameddin'e göre Çorumlu Kara Müftî İsmâil Hâtif Efendi, Sungurlu Medresesi'nin ilk müderrisiydi; 1184'te Amasya müftüsü oldu, iki kez azledildi ve 1198 Muharreminde üçüncü kez müftü olduğu hâlde Şabanın on beşinci gecesi öldü. Hüsameddin onu fıkıh usulü ve kelâmda mahir, edebiyata vâkıf, şair bir zat olarak anar ve oğulları arasında "es-Seyyid Mustafa Vâzıh Efendi"yi sayar. Özçakmak, Vâzıh'ın Belâbilü'r-Râsiye'deki kendi anlatımına göre babasının yanında küçük yaştan yazı işleri yaptığını aktarır. Babasının mezarı, Özçakmak'ın aktardığı bilgiye göre Şamlar Mahallesi'ndeki Alagöz Baba Türbesi hazîresindedir. Babasının Vâzıh'ın doğumuna düşürdüğü tarih Tarih 1'dedir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1922-1984 (şiir metni: s. 1981; Mustafa Vâzıh, Dîvânçe, Ankara Üniversitesi Yazma Eserler Bölümü, Mustafa Con A 495/III, vr. 75a-75b). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1924-1930 (hayatı ve Dîvânçe'nin tanıtımı). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Fatma Özçakmak, "Mustafa Vâzıh Efendi ve Dîvânçe'si", Kesit Akademi Dergisi, 7(26), 2021, s. 255-278, s. 258-259.

Çevrimiçi kaynaklar