Özgün Metin

Vezin: Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Fe‘ûlün

بهارستان نکارستان ما نیست
و لیکن چون نکارستان ما نیست
Bahâristân Nigâristân-ı mâ nîst
Ve-lîken çün Nigâristân-ı mâ nîst
کلستان کتاب مانه هر باب
به از کلهای رنکین معانیست
Gülistân kitâb-ı mâ ne her bâb
Beh ez gülhâ-yı rengîn-i me‘ânî'st

Günümüz Türkçesiyle

1. Bahâristân bizim Nigâristân'ımız değildir; güzel olsa da bizim Nigâristân'ımız gibi değildir.

2. Gülistân da bizim kitabımız değildir; bizim kitabımızın her bâbı, yani her bölümü, renk renk anlam güllerinden daha güzeldir. Basılı metindeki "مانه" (mâ ne) kelimesi "ما به" (mâ be) diye okunursa beyit şöyle de anlaşılabilir: "Kitabımızın gül bahçesi her bâbında renk renk anlam güllerinden daha güzeldir." İki okumada da söylenen aynıdır: Nigâristân, örnek aldığı iki ünlü eserden üstündür.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Dört mısralık bu Farsça kıt‘ada birinci, ikinci ve dördüncü mısralar "nîst" sesiyle kafiyelidir, üçüncü mısra serbesttir. Bu kafiye düzeni rubâîyi hatırlatır, ama vezin rubâî kalıplarından değil, aruzun hezec bahrinden "mefâ‘îlün mefâ‘îlün fe‘ûlün" kalıbıdır; bu yüzden parça kıt‘a sayılır. Vezin kaynakta belirtilmez; Latin harfli okuma, vezin tespiti ve anlam bizimdir, çünkü Hüsameddin kıt‘ayı yalnız Arap harfleriyle verir ve açıklamaz. Basılı metinde ilk iki mısra "ve-lîken çün" sözü dışında birbirinin aynıdır; bu tekrar, birinci mısraın yazma nüshadan aktarılırken ya da dizilirken bozulmuş olabileceğini düşündürür. Üçüncü mısra da basıldığı biçimiyle vezne tam oturmaz; "Gülistân-ı kitâb-ı mâ be-her bâb" okuması hem vezni hem anlamı düzeltir, ama bu bir tahmindir. Kıt‘anın Nigâristân'ın yazma nüshalarındaki ya da bu eser üzerine yapılan çalışmalardaki metniyle karşılaştırılması mümkün olmamıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Kıt‘a, bir yazarın kendi eserini örnek aldığı eserlerle kıyasladığı ve onlardan üstün tuttuğu bir övünme şiiridir; divan edebiyatında buna fahriye denir. Kemalpaşazâde'nin Nigâristân'ı, Sa‘dî'nin Gülistân'ına ve Câmî'nin Bahâristân'ına nazire olarak yazılmıştır; üç eserin adı da birer bahçe ya da güzellik yeri adıdır. Gülistân gül bahçesi, Bahâristân bahar yeri, Nigâristân ise resimlerle, güzel yüzlerle dolu yer anlamına gelir. Şair bu adların hepsini kıt‘ada bir arada kullanır ve ikinci beyitte "gül" kelimesini üç kez yankılatır: Gülistân, "gülhâ" (güller) ve bunların "renkli anlam gülleri" diye bir anlam bahçesine dönüştürülmesi. Kitap adlarının aynı zamanda gerçek bahçe adları gibi kullanılması tevriye, gül, bahar ve resim imgelerinin bir arada tutulması tenasüp sanatıdır. "Bâb" kelimesi de iki anlamlıdır: hem kapı, hem kitap bölümü. Klasik eserlerde bölümlere çoğu zaman "bâb" denir; şair bu kelimeyle hem bir bahçenin kapılarını hem de kitabının bölümlerini anar.

Tarihî Bağlam

Hüsameddin'e göre kıt‘a, Kemalpaşazâde'nin Gülistân'a ve Bahâristân'a nazire olarak yazdığı Nigâristân'ın önsözünde (mukaddime) yer alır. Tarihçi, eserin güzel bir ta‘lik yazıyla yazılmış iki nüshasının Nuruosmaniye Kütüphanesi'nde bulunduğunu ekler. TDV İslâm Ansiklopedisi de Nigâristân'ı Gülistân'a nazire olarak yazılmış Farsça bir eser diye anar. Hüsameddin, Kemalpaşazâde'nin Farsçaya yaptığı hizmetlerin bir kısmını Türkçeye ayırmasını dilerdi; bu kıt‘a, onun Farsçada da kendini Sa‘dî ve Câmî ile yarışabilecek bir yazar olarak gördüğünü gösterir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar