Özgün Metin

Cûyunun suyu âb-ı kevserdir
Hâk-i pâki abîr ü anberdir
Gel Sevâdiyye'sini seyr eyle
Kasr-ı asr içre gör ne manzardır
Merdüm-i ayn-ı âlem ü yâhud
Hâl-i ruhsâr-ı heft-kişverdir

Günümüz Türkçesiyle

1. Irmağının suyu cennetteki Kevser suyudur; tertemiz toprağı abîr ve amber gibi güzel kokar. (Abîr ve amber, eski çağın en değerli koku maddelerindendir.)

2. Gel, onun Sevâdiye semtini seyret; çağın köşkü içinde ne güzel bir manzara olduğunu gör. (Mısraın altıncı ciltteki baskısına göre: "güzel kokulu köşk içinde".)

3. Sevâdiye ya dünyanın gözünün bebeğidir ya da yedi iklimin yanağındaki bendir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Üç beyitlik bu Türkçe manzume, bir önceki Farsça parçanın hemen ardından, Kemalpaşazâde'nin Tevârîh-i Âl-i Osmân'ındaki Amasya tasvirinin içinde yer alır; Hüsameddin ikisini "Nazm-ı Fârisî" ve "Nazm-ı Türkî" başlıklarıyla art arda verir. İlk beytin iki mısraı da kafiyelidir, öteki beyitlerde yalnız ikinci mısralar bu kafiyeye uyar: "kevser, anber, manzar, kişver" kelimelerindeki "-er" sesi kafiyeyi, "-dir" eki rediflik görevini üstlenir. Bu düzen gazelin matla ile başlayan düzenidir; parçanın bir gazelden mi alındığı, yoksa tarih metni için mi yazıldığı bilinmiyor. Vezin kaynakta belirtilmez; aktarılan biçimiyle mısralar tek bir aruz kalıbına düzgün oturmadığı için burada vezin verilmemiştir. Metin Amasya Tarihi'nin üçüncü cildinden alınmıştır. Altıncı ciltteki Kemalpaşazâde maddesinde küçük farklarla basılır: "Cûyinin", "Sevâdiyesini", "Kasr-ı ‘ıtr" ve "heft-i kişverdir". Fatih Erkoçoğlu'nun Hüsameddin'den aktardığı metinde ise ikinci beytin ikinci mısraı "Kasr-ı ‘asr içre gör kim ne manzardur", üçüncü beytin ilk mısraı "Merdüm-ı ayn-ı ‘âlem veyahud olmazsa" biçimindedir; bu son eklemenin bir aktarma hatası olması muhtemeldir.

Anlam ve Söz Sanatları

İlk beyit, Farsça parçadaki cennet benzetmesini Türkçe sürdürür: ırmağın suyu cennet ırmağı Kevser'in suyudur, toprağı da abîr ve amber kokar. Su ile toprak, yani bir şehrin iki temel unsuru, cennetin iki nimetiyle eşleştirilmiştir. İkinci beyitte şair okuru doğrudan çağırır ve onu Amasya'nın içindeki belli bir semte, Sevâdiye'ye götürür. "Kasr-ı asr" çağın köşkü, devrin en seçkin yapısı anlamına gelir; altıncı ciltteki "kasr-ı ‘ıtr" okuması ise güzel kokulu köşk demektir ve ilk beyitteki koku imgesini sürdürür. İki okumadan hangisinin Kemalpaşazâde'ye ait olduğu, yazma nüshalarla karşılaştırılmadan söylenemez.

Son beyit manzumenin en ustaca kurulmuş yeridir. "Sevâd" Arapçada karalık, siyahlık demektir ve şehrin çevresindeki bağlık bahçelik yerlere de bu ad verilir. Şair semtin adındaki bu "karalık" anlamından yararlanarak onu iki siyah noktaya benzetir: dünya gözünün bebeği (merdüm-i ayn) ve yedi iklimin, yani bilinen bütün dünyanın yanağındaki ben (hâl). Gözbebeği de yanaktaki ben de divan şiirinde güzelliğin en kıymetli, en göze batan yerleridir. Böylece semt adı hem gerçek bir yeri hem de onun en değerli olduğunu anlatan bir imgeyi aynı anda taşır; bu, tevriye ile tenasübün birlikte kullanıldığı bir söyleyiştir.

Tarihî Bağlam

Hüsameddin'e göre Kemalpaşazâde 873 (1469) yılında Amasya'nın Süveyda ya da Sevâdiye denen mahallesinde doğmuştur ve tarihçi, şairin bütün Amasya içinde özellikle bu semti anmasını bunun delili sayar: "Tokatlı olsaydı Amasya'ya bu kadar hararetli övgülerde bulunamaz, Amasya'nın öteki mahalleleri içinde hassaten Sevâdiye Mahallesi'ne bu kadar bağlılık göstermezdi." Hüsameddin aynı mahallede 875 ve 878 tarihli Amasya mahkemesi hüccetlerine dayanarak, "Vâlide Sultan" adına mülk satın alındığını ve Kemalpaşazâde'nin babası Süleyman Bey'in bu vekâlette tanık olduğunu da yazar. Şerafettin Turan ise bir şehri övmenin oralı olmayı ispatlamadığını hatırlatır. Manzume doğum yeri sorusunu çözmez; ama Amasya'nın bir semtini adıyla anan ve onu dünyanın gözbebeği sayan bir şiir olarak şehrin edebî hafızasında özel bir yer tutar. Kemalpaşazâde'nin doğum yeri tartışması şairin biyografisinde ayrıntılı olarak anlatılmıştır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

  • Fatih Erkoçoğlu, "Hüseyin Hüsameddin'in Kemalpaşazâde'nin Amasyalı Olduğu İddiasını İspat Çabasına Tarihçilik Açısından Bakış", Uluslararası Amasya Âlimleri Sempozyumu Bildiriler Kitabı, II, Amasya 2017, s. 413-423. https://isamveri.org/pdfdrg/G00226/2017/2017_ERKOCOGLUF.pdf

Çevrimiçi kaynaklar