Özgün Metin

Lebinsüz her ne mey ki içdüm ise
Urup bir sille burnumdan getürdi

Günümüz Türkçesiyle

1. Dudağın olmadan ne kadar şarap içtiysem, bir tokat vurup hepsini burnumdan getirdi. (Tokatla burnundan akan kan, kırmızı şaraba benzetilir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit, Âşık Çelebi'nin Meşâ'irü'ş-şu'arâ'sında Melîhî maddesinin son beytidir ve "Beyt" başlığıyla verilir. İki mısraı kafiyeli değildir; tezkireciye göre tek başına, o anda söylenmiş bir beyittir. Tezkire neşri vezni göstermez. Bu beyti başka bir tezkireci aktarmaz.

Anlam ve Söz Sanatları

Beytin nüktesi, "burnundan getirmek" deyimine dayanır. Deyim, birinin tattığı zevki acı bir olayla ona unutturmak, o zevkin bedelini ağır biçimde ödetmek anlamına gelir. Şair deyimi gerçek anlamıyla da kullanır: aldığı tokatla burnundan kan gelmiştir. Kan ile kırmızı şarap arasındaki renk benzerliği, bu kanı "sevgilinin dudağı olmadan içilmiş şarap" olarak yorumlamaya imkân verir. Sevgilinin dudağı divan şiirinde şaraba ve la'le benzetilir; dudaksız içilen şarap da âşığın bir kusuru sayılır. Böylece tokat, sevgiliden uzak geçen günlerde içilen bütün şarabın cezası gibi sunulur. Bir kelimenin ya da deyimin hem mecaz hem gerçek anlamını birlikte işletmek tevriye sanatının bir türüdür. Gerçek sebebi bir yana bırakıp tokada şiirsel bir sebep bulunması da hüsn-i talile yaklaşır.

Tarihî Bağlam

Âşık Çelebi beytin söyleniş sebebini anlatır. Melîhî kulağında tek inci küpe bulunan bir güzele rastlamış ve ona "Müşterî oldı göñül bir ṣanem-i meh-çihre" beytini okumuştur. Güzel buna sertlikle karşılık vermiş, şaire bir tokat atmış ve şairin ağzından burnundan kan gelmiştir. Melîhî bunun üzerine "bedîheten", yani hiç düşünmeden bu beyti söylemiştir. Tezkireci böylece maddesini, şairin başına gelen bir aksiliği bile nükteye çeviren hazırcevaplığıyla bitirir. Bu hikâye, Latîfî ile Sehî'nin anlattığı Fatih huzurundaki cevaplarla birlikte, Melîhî'nin tezkirelerdeki nüktedan şair kimliğini tamamlar. Şairin hayatı için Melîhî (Tokatlı) yazısına bakılabilir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar