Özgün Metin

Vezin: Mefāʿilün mefāʿilün mefāʿilün mefāʿilün

Onuñ yüzinde müncelī şebābetiñ ṭarāveti
Odur bu köhne güzelligiñ feṣāḥati belāġati
Lebinde ḫande muʿcizen gözinde ʿişve lemʿa-pāş
O ḥüsn-i ẕī-ḥayāta müntesib bahār-ı cenneti
Sevilmeniñ ṭarīḳini düşünmedir bütün işi
Tecemmüli, tezeyyüni, tekellüfi ḳıyāfeti
Birer belīġ-i şiʿrdir gözümde her nümāyişi
Sükūn-ı ẕī-leṭāfeti, ḫirām-ı pür-şeṭāreti
Açılsa bedir tam olur ḳapansa mehr-i muḥtecib
Ne ḫōşdır ol mahıñ ṭulūʿ u iḫtifā-yı ṭalʿatı
Cemāl-i zülf-i pūşene perestiş eyleyüp geçer
Ṣabāḥımıñ ṣibāḥati, leyālimiñ leṭāfeti
O olmasa cihān gözümde lafẓā-i bī-meʾāldir
Onuñladır hemān benim ḥayātımıñ ḥalāveti

Günümüz Türkçesiyle

1. Onun yüzünde gençliğin tazeliği parlar; bu eski (dünya) güzelliğinin fesahati de belagati de odur.

2. Dudağında mucize gibi bir gülüş, gözünde parıltı saçan bir işve; cennet baharı o canlı güzelliğe mensuptur.

3. Bütün işi sevilmenin yolunu düşünmektir: süslenmesi, bezenmesi, özenmesi, kıyafeti.

4. Gözümde her görünüşü birer beliğ şiirdir: zarafet dolu duruşu da, neşe dolu salınışı da.

5. (Yüzü) açılsa dolunay olur, kapansa gizlenmiş güneş; o ayın yüzünün doğuşu da gizlenişi de ne hoştur.

6. Sabahımın güzelliği de gecelerimin inceliği de, yüzü örten zülfün cemaline tapınıp öyle geçer.

7. O olmasa cihan gözümde anlamı olmayan bir söz olur; hayatımın tatlılığı ancak onunladır.

Edebî ve Tarihî Yorum

Sevgili bu kez genç, canlı, elle tutulur bir kadındır; mahlassız yedi beyit bu yüzden divanın büyük kısmını oluşturan tasavvufi gazellerden kolayca ayrılır. Yüzünde gençliğin tazeliği vardır, dudağında mucize gibi bir gülüş, gözünde parıltılı bir işve taşır. Üçüncü beyitteki tespit bu türde pek rastlanmayan cinstendir: bütün işi sevilmenin yolunu düşünmektir ve bunu süsüyle, bezeğiyle, özeniyle, kıyafetiyle yapar. Divan şiirinin sevgilisi çoğu zaman âşığa karşı ilgisizdir; bu sevgili ise sevilmek ister.

Gazelin dili yine şairin mesleğini ele verir. İlk beyitte güzellik "fesâhat" ve "belâgat" ile, yani dilin açıklığı ve etkileyiciliğiyle anlatılır; dördüncü beyitte sevgilinin her görünüşü "belîğ bir şiir"dir. Edebiyat öğretmeni olan Cûdî, güzelliği bir metin gibi okur. Beşinci beyitte yüz örtüsü bir gök olayına çevrilir: yüz açılınca dolunay, kapanınca bulut ardındaki güneş olur ve doğuşu da gizlenişi de ayrı bir güzelliktir.

Son beyit sade bir aşk itirafıdır: o olmasa dünya anlamsız bir söz, onunla hayat tatlıdır. Kimin için yazıldığı bilinmeyen bu gazelin hitabı, divanın başka yerlerinde görülen evlilik ve aile şiirleriyle birlikte düşünülebilir; ama metin bu konuda bir ipucu vermez.

Kaynakça

  • Havva Tok Yıldız, Merzifonlu İbrâhîm Cûdî Dîvânı (İnceleme-Metin-Sözlük) [1b-43a], Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 2017, s. 45 (şiir no. 36; yazma vr. 13a). http://libra.omu.edu.tr/tezler/116853.pdf

Çevrimiçi kaynaklar