Özgün Metin

Vezin: Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

Ḫilḳat-ı ẕât-ı Ḫudâ nûr-ı hüviyyetdir edeb
Her ‘ulûmuñ mebde’i ‘ilm-i nihâyetdir edeb
Bî-edeb insân-ı kâmil olmaz ‘âlemde kişi
Mûcib-i feyż-i Ḫudâ bâb-ı velâyetdir edeb
Ḳurb-i ẕâtı Ḥaḳ için eñ sâlike sehl-i ṭarîḳ
Sâlikân-ı Ḥaḳḳ’a bir mefrûża ẕimmetdir edeb
Ẓâhir-i bâṭın ḫalâyıḳ içre bir a‘ẓam kemâl
Oldu ‘inde’l-Ḥaḳ ḥalâyıḳ içre rif‘atdir edeb
Bî-edeb Mir’ât-nümâ tek olma taḥṣîl et edeb
Öyle bil “dünyâ ve mâ-fihâ” şerâfetdir edeb

Günümüz Türkçesiyle

1. Edep, Allah'ın zâtının yaratılışı, hüviyet nurudur; edep, her ilmin başlangıcı, son (varılacak) ilimdir.

2. Edepsiz kişi âlemde kâmil insan olmaz; edep, Allah'ın feyzine sebep, velâyet kapısıdır.

3. Hak için zâta yakınlık sâlike yolun en kolayıdır; edep, Hakk'ın sâliklerine farz kılınmış bir borçtur.

4. Edep, yaratılmışlar içinde dışta ve içte en büyük kemâldir; Hak katında yaratılmışlar arasında yüceliktir.

5. Mir'ât-nümâ gibi edepsiz olma, edep kazan; öyle bil ki edep, “dünya ve içindekiler”den daha şereflidir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Kitabın Adını Taşıyan Gazel

Kitabın adındaki kavram, “edeb”, bu beş beyitte redif olur: “-dir edeb”. Her beyit edebe bir tanım verir: hüviyet nuru, her ilmin başı ve sonu, velâyet kapısı, farz kılınmış bir borç, en büyük kemâl ve yücelik. Kitabın başından beri tekrarlanan “Şarṭ-ı a‘ẓamdır ṭarîḳatde edeb” düşüncesi burada bir gazelin bütününe yayılır; ölçü “Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün”dür.

İlk beyit edebi bir ilim olarak tanımlar: o hem her ilmin “mebde'i”, başlangıcı, hem de “‘ilm-i nihâyet”, son varılacak ilimdir. İkinci beyitteki “Bî-edeb insân-ı kâmil olmaz” mısraı, tasavvufun “insân-ı kâmil” idealini edebe bağlar. Dördüncü beyit edebi hem zâhir hem bâtın kemâli sayar; edep yalnız davranış değil iç hâldir.

Şensöz mahlası tespit ederken bu son beyte de dayanır: “Bî-edeb Mir'ât-nümâ tek olma taḥṣîl et edeb.” Şair kendini edepsizlere örnek göstererek alçakgönüllülüğünü sürdürür ve gazeli, ilk gazeldeki hadis ifadesiyle, “dünyâ ve mâ-fîhâ” ile bağlar: edep, dünyadan ve içindekilerden daha şereflidir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar