Özgün Metin

Vezin: Fâʿilâtün feʿilâtün feʿilâtün feʿilün (vezin tespiti bizimdir)

Bilmeyüp dâyîresin ḫaddüne öykündi ḳamer
Yüzine kir getürür âḫiri bir gün lekeler

Günümüz Türkçesiyle

1. Ay, sınırını (dairesini) bilmeyip senin yanağına özendi; sonunda bir gün lekeler onun yüzüne kir getirir (ayın lekeleri bu özentinin cezasıdır).

Edebî ve Tarihî Yorum

Ayın lekelerine getirilen açıklama, iki kelimenin çift anlamına yaslanır. "Hadd" yanak demektir, ama sınır anlamına da gelir; "dâyire" ise hem ayın etrafındaki hâle, ağıl, hem de kişinin haddi, kendi alanıdır. Ay "dairesini bilmeyip", yani haddini aşıp sevgilinin yanağına öykünmüştür; "ḫaddüne öykündi" sözü aynı anda "yanağına özendi" ve "senin sınırına el uzattı" diye okunur. Divan şiirinde ayın yüzündeki lekeler çoğu zaman bir kusur ya da yara olarak açıklanır. Rûhî bu lekeleri bir ceza sahnesine çevirir: sevgiliyle yarışmaya kalkan ayın yüzüne er geç kir bulaşacaktır. "Yüzüne kir getirmek" deyimi utandırmak, itibar kaybettirmek anlamını da taşır.

Latîfî beyti "velehû" diye, yalnız aktarır ve hangi gazelden aldığını söylemez. Vezin, remelin "feʿilâtün"lü yaygın biçimidir. Ayın sevgiliyle boy ölçüşmesi Rûhî'nin öteki beytinde de görülür: "Mihr ile meh öykünse yüzüñe" diye başlayan beyitte güneş ile ay yine sevgilinin yüzüne özenir, ama orada şair onları kınamak yerine hoş görür. İki beyit birlikte okunduğunda genç şairin aynı mazmunu iki ayrı yoldan denediği görülür. Rûhî'nin kim olduğu sorusu Rûhî Fâzıl Çelebi (Zenbillizâde) yazısında tartışılır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar