Kına gecesinde söylenen bu türkü, gelini hazırlayan bütün işleri dünyanın ilk düğününe taşır. Havva Ana cennette gelin edilir: melekler yüzündeki nikabı açar, eline kına yakar, gözüne sürme çeker, boynuna inci takar ve onu Âdem Ata'ya verir. Türkü 4 Temmuz 1943'te, Ankara Devlet Konservatuvarı heyetinin Amasya'daki ilk çalışma gününde Fatma Samsun'dan plağa alınmıştır. Derleme fişinde adı "Kına Havası: Âdemi Havvayı cennette yarattı"dır. TRT repertuvarındaki numarası 4598'dir; künye konusunu "kına, düğün" diye yazar.

Künye

  • Repertuvar no: TRT Türk Halk Müziği repertuvarı 4598 (kırık hava bölümü)
  • Yöre: Amasya
  • Kaynak kişi: Fatma Samsun; icra da kendisine ait
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı (Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen, Rıza Yetişen)
  • Derleme tarihi: 4 Temmuz 1943; konservatuvar kataloğunda sıra 3582, plak 1106/B-1
  • Notaya alan: Altan Demirel
  • Makam: Hüseynî dizisi; karar ve bitiş La
  • Usul: 9/8
  • Ses alanı: Sol ile Fa arası, yedi ses
  • Türü: kına havası
  • Söz ve müzik: anonim
  • TRT bağlantısı: TRT repertuvarının eserlere ayrı adres veren açık bir sayfası olmadığından 4598 numaralı notanın künyesi ve sözleri Repertükül'de okunabilir.

Sözleri

Notada bağlantı yalnız ilk bendin ardından tam olarak yazılmış, sonraki bentlerin sonunda adıyla anılmakla yetinilmiştir; aşağıda da bu düzen izlenir.

Âdem Havva'yı yarattı
Âdem Havva'ya el uzattı
Hak Teâlâ'dan nida erdi
Bağlantı:
Havva Ana'yı gelin ettiler
Cennette düğün ettiler
Üç melek ortaya çıkarttılar
Yakut mücevher taktılar
Yüzünün nikabını açtılar
(Bağlantı)
Eline gına yaktılar
Gözüne sürme çektiler
Yanağına kekül(ler) kestiler
(Bağlantı)
İnci taktılar boynuna
Verdiler Âdem Ata'nın koynuna
Dünya gelmedi aynına
(Bağlantı)

İlk dize bir tuhaflık taşır: "Âdem Havva'yı yarattı" diye başlar, oysa yaratan Âdem değildir. Söyleyişte özne düşmüş, dize "Hak Âdem'i, Havva'yı yarattı" anlamında kısalmış olabilir. Derleme fişindeki biçim, "Âdemi Havvayı cennette yarattı", bu okumayı destekler: Âdem'i ve Havva'yı cennette yarattı. İkinci dizede Âdem Havva'ya el uzatır, üçüncüde Hak'tan bir ses gelir ve düğün başlar.

Bentlerin geri kalanı, Anadolu düğününde gelinin geçtiği aşamaları sırayla sayar. Üç melek ortaya çıkar; gelin yakut ve mücevherle süslenir, yüzündeki örtü, yani nikabı açılır. Eline kına ("gına") yakılır, gözüne sürme çekilir, yanağına düşen saç kesilerek kâkül yapılır. Boynuna inci takılır ve Âdem Ata'nın koynuna verilir. Son dizedeki "dünya gelmedi aynına" sözü ise belirsiz kalır. "Ayn" göz demektir; dize "dünya onun gözüne görünmedi", yani mutluluktan dünyayı gözü görmedi diye anlaşılabilir. Kaynak bu dizeyi açıklamaz.

Hikâyesi

Belli bir olaya ya da kişiye bağlanan bir yakılış hikâyesi, ulaşılan yayınlarda bu türkü için anlatılmaz. Sözlerin anlattığı tek hikâye, Âdem ile Havva'nın cennetteki düğünüdür ve bu da kına gecesinin kendi âdetleriyle anlatılmıştır.

Müzikal Özellikleri

Ezgi Sol'den Fa'ya, yedi seslik bir alanda dolaşır ve La'da karar kılıp La'da biter. Hüseynî dizisi Nail Demircioğlu'nun sayımına göre Amasya'nın 48 TRT türküsü arasında yüzde 37,5 ile en çok kullanılan dizidir; bu kına havası Demircioğlu'nun genel tablosunda ilk sıradadır. Usulü 9/8'liktir. Bentler üç dizelidir; dizeler yedi ile on hece arasında oynar ve notada her bir uzunluk ezgiye ayrı ayrı yerleştirilmiştir. Bu düzensizlik, sözlerin hece kalıbından çok kına sırasında yapılan işlerin sırasını izlediğini düşündürür.

Haluk Yücel'in 2018 tarihli sınıflamasında parça "Âdem Havva'yı yarattı" adını taşır. Repertuvar künyesinin ek notu, sözlerin kaynak kişiden alındığını belirtir.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Konservatuvar kataloğu 4 Temmuz kayıtları arasında Fatma Samsun'dan üç parça sayar ve üçü de düğünle ilgilidir: "Gelini Ortaya Çıkarırken: Elâ ey mürşidi âlâ", bu kına havası ve "Gelin Hamama Gidiyor: Gel göresim geldi seni". Böylece aynı kaynak kişiden bir düğünün gelin çıkarma, kına ve hamam anlarına ait parçalar art arda alınmış olur. Bunlardan yalnız kına havası TRT repertuvarına girmiştir. Kına havasının sonraki icraları ve plakları üzerine bilgi veren bir yayına ulaşılamadı.

Düğün ve kına havaları, Amasya repertuvarının geneli içinde Yeşilırmak'ın Ezgisi yazısında da ele alınır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar