"Geldiğiniz evler dol'olsun nurdan": semah, misafirin ayak bastığı eve ışık dileyen bir hayır duasıyla açılır, sonra cemi kuran kavramları birer birer sayar: Şah-ı Merdan, erenler, kırklar, on iki imam, Pir Sultan Abdal. Merzifonlu Âşık Musa Aslan bu deyişi, Ankara Devlet Konservatuvarı heyeti Merzifon'dayken, 7 ya da 8 Temmuz 1943'te okumuştur. Heyet onu "Kırklar Zamahı" adıyla, ağırlama, yeldirme ve "garipler" diye üç bölüm hâlinde yazmış ve başlığın yanına "[Dedem Oğlu'ndan]" kaydını düşmüştür. TRT repertuvarındaki numarası 4605, ikinci adı "Kırklar Semahı – Gönüller Semahı"dır.

Künye

  • Repertuvar no: TRT Türk Halk Müziği repertuvarı 4605 (kırık hava bölümü)
  • Yöre: Amasya, Merzifon
  • Kaynak kişi: Âşık Musa Aslan; icra eden de kaynak kişidir
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı (Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen, Rıza Yetişen)
  • Derleme tarihi ve yeri: 7/8 Temmuz 1943, Merzifon; konservatuvar kataloğunda sıra 3659, plak 1121/B[-1] ve 1122/A-1, adı "Kırklar Zamahı a. Ağırlama b. Yeldirme c. Garipler [Dedem Oğlu'ndan]: Vardığımız evler dolalsın nurdan"
  • Notaya alan: Altan Demirel
  • Makam: Hüseynî dizisi; karar ve bitiş La
  • Usul: repertuvar künyesinde 9/8+4/4, notada serbest bölümler de var; Demircioğlu'nun tablosunda yalnız 9/8
  • Ses alanı: Sol ile tizdeki Sol arası, sekiz ses
  • Türü: semah
  • Söz: son bölümde "Dedemoğlu" mahlası geçer; konservatuvar fişi de sözü Dedem Oğlu'na verir. Repertuvar künyesinde söz yazarı hanesi yoktur.
  • Müzik: anonim
  • TRT bağlantısı: TRT'nin eser eser açık bir repertuvar sayfası bulunmadığından 4605 numaralı notanın künyesi, sözleri ve üç sayfalık nota görüntüsü Repertükül'de görülebilir; sayfada eserin bir ses dosyası da bulunur.
  • Genel yazı: Yeşilırmak'ın Ezgisi

Sözleri

Kıtaların sırası 4605 numaralı notadakidir. Notanın büyük harfli metni küçük harfe geçirilirken "dol'olsun", "sofrayu", "kokuladım" gibi ağız özellikleri korundu. Notada "Serbest" diye işaretlenen ve usulsüz okunan dizeler ayrı satırda, italikle gösterildi.

Geldiğiniz evler dol'olsun nurdan
Biz de böyle gördük uludan pirden
Yardımcımız olsun ol Şah-ı Merdan
(Serbest) Gelsin hizmet ehli semah eylesin
Erenler önünde uyuyup yattım
Güher dünyasında deryaya battım
Kırkların önünde bir semah tuttum
(Serbest) On iki imam Şah-ı Merdan önünde
Ben de bilir idim kendi halimi
Şükür kokuladım cennet gülünü
Serdiler sofrayu sundum elimi
On iki imam Şah-ı Merdan önünde
Semah eyleyenler haslar hasıdır
Semah eylemeyen Hakk'ın nesidir
Abdal Pir Sultan'ım er nefesidir
(Serbest) Gelsin hizmet ehli semah eylesin
Ya Muhammed Mustafa
Ya Aliyyel Murtaza
Hasan Hüseyin aşkına
Yardım eyle düşküne
Zeynel Abidin aşkına
Ger derdime derman eyle
Gel Hakk'tan dilek dile
Mehdi Sahib-i Zaman gele
Dedemoğlu secde kıla
Ger derdime derman eyle

İlk dörtlük bir karşılama sözüdür: geldiğiniz evler nurla dolsun; biz bu yolu böyle, ululardan ve pirden gördük; Şah-ı Merdan, yani "yiğitlerin şahı" diye anılan Hz. Ali yardımcımız olsun. "Hizmet ehli", cemde görev üstlenenlerdir; Yücel'in aktardığı tanıma göre semah, cemdeki on iki hizmetten biridir ve bir ibadet biçimi sayılır. Dörtlüğün son dizesi bu yüzden bir çağrı gibi okunur: hizmet sahipleri gelsin, semaha dursun.

İkinci ve üçüncü dörtlükte söz birinci kişiye geçer. Söyleyen erenlerin önünde uyuyup yatmış, "güher", yani cevher dünyasında bir denize batmış, kırkların önünde semaha durmuştur; kendi hâlini bilirmiş, şükür ki cennet gülünü koklamış, sofra serilince elini uzatmıştır. Bunların hepsi on iki imamın ve Şah-ı Merdan'ın önünde olur. Kırklar ile sofranın yan yana anılması, Alevîlikte cem ve semahın kaynağı sayılan miraç anlatısını ve Kırklar Cemi'ni hatırlatır; Yücel'in yararlandığı çalışmalardan birinin konusu da budur. Deyiş bu anlatıyı açıkça kurmaz, yalnız onun sözlerini kullanır.

Dördüncü dörtlük semah dönenleri seçkinlerin seçkini sayar, dönmeyeni ise "Hakk'ın nesidir" diye sorgular. Ardından gelen "Abdal Pir Sultan'ım er nefesidir" dizesi semahın sözünü Pir Sultan Abdal'ın nefesine bağlar. Yedi heceli son bölüm bir yakarıştır: Muhammed Mustafa ile Ali el-Murtaza'ya seslenilir, Hasan ve Hüseyin aşkına düşküne yardım, Zeynel Abidin aşkına derde derman istenir; Hak'tan Mehdi'nin, Sahib-i Zaman'ın gelmesi dilenir ve söyleyen "Dedemoğlu secde kıla" diyerek adını verir. "Ger", burada "eğer"den çok sözü pekiştiren bir dolgu gibi durur.

Notada mahlas yalnız bu son bölümde geçer; on bir heceli dört dörtlükte bir şair adı yoktur, dördüncüsü ise sözü Pir Sultan'a dayandırır. Konservatuvar fişinin "Dedem Oğlu'ndan" notu bütün parça için düşülmüştür, ama ilk bölümlerin de aynı şaire ait olup olmadığı fişten anlaşılmaz. Yunus Koçak'ın XVIII. yüzyılda Orta Anadolu'da yaşamış bir Alevî ozanı olarak tanıttığı Dedemoğlu'nun Hasan Dede Dergâhı defterlerinden yayımladığı bir nefes, "Hasan Hüseyin aşkına", "Gel Hak'tan dileğin dile" ve "Dedemoğlu secde kıla" dizeleriyle bu son bölümün büyük ölçüde aynısıdır. 1943'te heyetin sözü okuyan âşıktan ayrı bir şaire, adıyla mal etmesi, sözlerin o tarihte daha eski bir şaire ait sayıldığını düşündürür; bu yüzden metin repertuvardaki biçimiyle eksiksiz verilmiştir.

Hikâyesi

Kırklar Zamahı tek plak yüzüne sığmamış, 1121 numaralı plağın B yüzünden 1122'nin A yüzüne taşmıştır. Heyet 7 ve 8 Temmuz'da Merzifon'da çalışmış, Musa Aslan'dan iki gün boyunca bir dizi deyiş, semah ve türkü almıştır; katalog 1122/A-2'ye "Alaçam Zamahı", 1122/B-1'e "Yalel Samah" adlı iki semahını daha yazar. Katalogdaki "zamah" ve "samah" yazımlarından, kelimenin heyetin kulağına çarptığı biçimiyle, yerel söyleyişle kâğıda geçtiği anlaşılır. Semahın kim tarafından, hangi vesileyle yakıldığını anlatan basılı bir rivayet ise yok.

Kırklar adı 1943 derlemesinde Amasya'nın üç ayrı yerinde karşımıza çıkar. Zigala'da Âşık Davut Aslan "Kırklar Semahı (Ağırlama ve Yeldirme)" okumuş, 9 Temmuz'da Gümüşhacıköy'de Bektaş Yıldız "Gırklar Zamahı"nı, Kazım Aygül de başka sözlerle bir "Kırklar Zamahı"nı plağa vermiştir. Bunlardan repertuvara bu adla giren tek eser, Musa Aslan'ın okuduğudur. Repertuvar adındaki "Gönüller Semahı" ise konservatuvar listesinde Musa Aslan'ın kaydında geçmez; o ad, Davut Aslan'ın 4604 numarayla repertuvara giren semahına verilmiştir.

Müzikal Özellikleri

Semah, dört ölçülük 9/8'lik bir saz bölümüyle açılır. Bunu, eseri iki ayrı çalışmada çözümleyen Haluk Yücel'in Musa Aslan'ın dokuz eserini incelediği 2021 tarihli makalesinden öğreniyoruz; aynı makaleye göre ezgide sık sık serbest kısımlara ve hareketli geçişlere yer verilir. Dizi Hüseynî'dir; 9/8, 4/4 ve serbest usuller bir arada kullanılır, makam değişmez. Motiflerde ağırlıkla ikili ve üçlü aralıklar duyulur. Yücel'in 2023'teki çalışması aynı bulguları tekrarlar ve girişteki dört ölçüye, sazların çaldığı bir "bağlantı" adını verir.

Ses alanı pesteki Sol'den tizdeki Sol'e, sekiz sestir; karar da bitiş de La'dadır. Yücel her iki çalışmada da sözlerin aynı ezgi üzerine okunan dört kıtadan oluştuğunu yazar; notadaki yedi heceli son bölümün bu sayımda nasıl yer aldığı açıklanmaz. Usul konusunda kaynaklar ayrılır: repertuvar künyesi 9/8+4/4 der, Nail Demircioğlu'nun tablosunda ise yalnız 9/8 yazılıdır. Demircioğlu eseri "Geldiğiniz Evler Dolu Olsun Nurdan" adıyla, Merzifon'a bağlı ve Hüseynî olarak gösterir.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Repertuvar künyesi "icra eden" hanesine kaynak kişiyi yazar; belgelenmiş icra da Musa Aslan'ın Merzifon'da doldurduğu plaktır. Notanın çevrimiçi yayımlandığı arşivde dinlenebilen ses dosyasının hangi kayda ait olduğu ise belirtilmez. Haluk Yücel 2023'teki çalışmasının verilerini TRT Türk Halk Müziği arşivinden ve TRT Müzik Dairesi'nin hazırladığı "Amasya Türküleri" CD'sinden aldığını belirtir; CD'de hangi eserlerin, kimlerin sesinden yer aldığı makalede sayılmaz. Semahın sonraki yorumcuları konusunda kaynaklarda bir ad geçmez.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar