"Dem Be Dem Karşıma Gelen Bülbül" iki kıtalık kısa bir sözü, Amasya repertuvarında başka hiçbir türküde rastlanmayan bir ölçüyle söyler: 10/8 ile 7/8'in birleşiminden doğan aksak bir usulle. Kaynak kişisi Âşık Musa Aslan'dır. Konservatuvar ekibi Gümüşhacıköy'den Merzifon'a döndüğü 9 Temmuz 1943 akşamı onun sesinden birkaç plak daha doldurmuş, bu türkü de o gece 10 Temmuz'a uzanan oturumda kaydedilmiştir. Listedeki adı "Dembedem"dir ve yanına köşeli ayraç içinde "Muhemmed'den" notu düşülmüştür; yani derleyenler sözleri bu adı taşıyan bir şaire bağlamıştır. Nota İsmet Akyol'un elinden çıkmış, eser 2710 numarayla repertuvara alınmış, repertuvar ilçe olarak Merzifon'u kaydetmiştir.

Künye

  • TRT repertuvar no: 2710, kırık havalar; konusu aşk, sevda
  • Yöre: Amasya, Merzifon
  • Kaynak kişi: Âşık Musa Aslan (icra eden de kendisi)
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı
  • Derleme: 9'u 10 Temmuz'a bağlayan gece, 1943, Merzifon; konservatuvar listesinde "Dembedem [Muhemmed'den]", plak 1137/A-3
  • Notaya alan: İsmet Akyol
  • Makam: Uşşak dizisi; karar ve bitiş La
  • Usul: 10/8+7/8
  • Söz ve müzik: notadaki sözlerde mahlas yoktur; 1943 listesi sözleri "Muhemmed" adlı bir şaire bağlar
  • TRT bağlantısı: TRT repertuvar no 2710. Resmî bir TRT sayfası bulunmuyor; künye ve sözler Repertükül'de.

Sözleri

(Hey) Dem be dem garşıma gelen (bülbül bülbül bülbül bülbül)
Aklımı başımdan alan (bülbül)
Serimi sevdaya salan (ey bülbül oy bülbül bülbül oy)
Gözü gaşı gara bülbül
Yari gördüm otağında (bülbül bülbül bülbül)
Severim hublar çağında (bülbül)
Cennetin Firdevs bağında (ey bülbül oy bülbül bülbül)
Var gülünü ara bülbül

Notanın sözlükçesine göre dem be dem zaman zaman, ser baş, hub güzel, Firdevs de cennet bahçesi demektir. "Garşı", "gaşı" ve "gara", k sesinin yörede g'ye dönüşmesiyle oluşan söyleyişlerdir. İlk kıta kabaca şunu söyler: arada bir karşıma çıkan, aklımı başımdan alan, başımı sevdaya salan, gözü kaşı kara bülbül. Burada bülbül, gül bahçesinin bilinen kuşu olmaktan çok sevgilinin kendisine verilmiş bir ad gibidir; kıtanın sonundaki "gözü kaşı kara" sıfatı bir kuştan çok bir insana yakışır.

İkinci kıtada söyleyen, yârini otağında, yani çadırında görmüştür ve güzellerin çağında, gençliğin en parlak döneminde sevdiğini anlatır. Son iki dizede ise seslenişin yönü değişir: cennetin Firdevs bahçesine var, gülünü orada ara, bülbül. Bu dize iki türlü anlaşılabilir. Ya âşık kendi gülünün yeryüzünde değil cennette bulunacağını söylemektedir ya da sevgiliyi, kendisine layık gülü ancak cennet bahçesinde bulabileceği kadar yüce görmektedir.

Biçim bakımından türkü sekiz heceli dizelerden kurulur. Her kıtanın ilk üç dizesi kendi arasında kafiyelidir: gelen, alan, salan; otağında, çağında, bağında. Dördüncü dize ise "bülbül" redifiyle biter ve iki kıtayı birbirine bağlar. Dizelerin arasına giren "bülbül bülbül", "ey bülbül oy" terennümleri sözün ağırlığını ezgiye devreder; notada bu ünlemler sözün kendisinden daha fazla yer tutar.

Hikâyesi

Türkünün nasıl doğduğuna ya da kime yakıldığına ilişkin yayımlanmış bir kayıt bulunamadı. 1943 listesindeki "Muhemmed'den" notu sözlerin bir şaire ait olduğunu söyler, ama bu şairin kim olduğu, ne zaman yaşadığı, Amasya ile bir bağı olup olmadığı katalogda açıklanmaz. Notadaki iki kıtada mahlas bulunmaması, şairin adının geçtiği bir son kıtanın derleme sırasında okunmamış ya da notaya alınmamış olabileceğini akla getirir; bunu doğrulayan bir belge yoktur.

Müzikal Özellikleri

Usul, türkünün en belirgin yanıdır. Nail Demircioğlu, Amasya'nın repertuvardaki türkülerinden uşşak karakterli sekizini ayrı bir tabloda inceler ve bu türkünün ritmini 10/8 olarak gösterir; sekiz eserin yalnızca biri bu ölçüdedir, ötekiler 2/4 ya da 4/4'lüktür. Repertuvar künyesi ise usulü 10/8+7/8 diye yazar; ezgi iki aksak ölçünün art arda gelmesiyle yürür. Haluk Yücel'in usul tablosu da türküyü 10/8 sütununda gösterir. Dizi Uşşak'tır ve ezgi La'da durup La'da tamamlanır. Kullandığı altı ses La ile üstündeki Fa arasında kalır; Demircioğlu'nun saptamasına göre uşşak dizisinin yeden sesi olan pesteki Sol'a hiç inilmez. Dar ses alanı ile uzun, aksak usulün bir araya gelmesi, terennümlerle uzayan dizelere oyuna yakın bir hareket verir.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Musa Aslan'ın 1943 kaydı, türkünün belgelere geçmiş tek icrası olarak kalır. Âşık o gece aynı oturumda "Bahçaya Getirdi" (TRT 2701, "Bahçeye Getirdi Bir Canan Bizi"), "Kaval Havası", "Eşref ile Zöhre" ve TRT'ye 1029 numarayla geçen "Felek Şad Olacak" türküsünü de okumuştur. Konservatuvar listesinde 7-10 Temmuz arasında Merzifon'da onun sesinden alınmış tam yirmi parça vardır. İnternette yayımlanan notaya bir ses dosyası eklenmemiş, il kültür müdürlüğü de bu ezgi için bir kayıt yayımlamamıştır. Sonraki bir yorumcunun kaydı, bu sayfa için bakılan kaynakların hiçbirinde geçmiyor. Yörenin öteki ezgileri Amasya türküleri üzerine genel yazıda bir arada ele alınır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar