Ölüm ile ayrılık bu türküde iki ayrı düşman gibi yan yana durur ve her kıta onlardan yakınarak kapanır: "ölümünen ayrılığın elinden". Repertuvar künyesi konusunu gurbet olarak yazar; ilk dize de yabancı bir ele düşmüş birinin sesidir: madem bu ellere geldim, gezerim. Âşık Musa Aslan türküyü 8 Temmuz 1943'te Merzifon'da, o gün art arda okuduğu uzun dizinin sonunda söylemiş, konservatuvar plağının bir yüzü yalnızca bu parçaya ayrılmıştır. Notayı İsmet Akyol yazmış, eser repertuvarda 2721 numarayı almıştır. Ezgi, Nail Demircioğlu'nun incelediği 48 Amasya türküsü içinde Nikriz dizisinde olan tek eserdir.

Künye

  • TRT repertuvar no: 2721, kırık havalar; konusu gurbet
  • Yöre: Amasya, Merzifon
  • Kaynak kişi: Âşık Musa Aslan (icra eden de kendisi)
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı
  • Derleme: 8 Temmuz 1943, Merzifon; konservatuvar listesinde "Gelmiş iken", ilk dizesi "Gelmiş iken bu elleri gezeyim", plak 1131/A
  • Notaya alan: İsmet Akyol
  • Makam: Nikriz dizisi; karar ve bitiş Sol
  • Usul: serbest giriş, ardından 2/4
  • Söz ve müzik: anonim
  • TRT bağlantısı: TRT repertuvar no 2721; resmî TRT sayfası yok, künye ve sözler için Repertükül.

Sözleri

(Ah) Gelmiş iken bu elleri gezerim
Ölüm ile ayrılığın elinden (efendim ey ey)
Dertli yok ki şu derdimi yazayım
Ölümünen ayrılığın elinden (efendim ey ey)
(Ah) Ölüm yolu üstümüze uğrattı
Ciğerimi doğuz doğuz doğrattı (efendim ey ey)
Ayrılık da yaşın yaşın ağlattı
Ölümünen ayrılığın elinden (efendim ey ey)

Notada yalnız bir sözcük açıklanır: yaşın yaşın, gizli gizli, için için demektir. "Ölümünen", "ölüm ile"nin yöre söyleyişidir ve on bir heceli iki kıtanın her birini kapatan "elinden" redifinin hemen önünde durur. İlk kıta düz söyleyişle şöyledir: madem bu ellere geldim, ölüm ile ayrılığın elinden buraları gezerim; benim gibi dertli kimse yok ki derdimi ona yazayım, ölüm ile ayrılığın elinden. Dizedeki "yazmak", mektup yazmaktan çok derdi dökmek, anlatmak anlamına yakındır.

İkinci kıta acıyı bir olaya bağlar: ölüm yolunu üstümüze uğrattı, ciğerimi doğradı; ayrılık da için için ağlattı. "Doğuz doğuz" ikilemesine notada bir karşılık verilmez. Hemen ardından gelen "doğrattı" fiiliyle ses benzerliği taşıdığı için parça parça, lime lime anlamında kullanılmış olabilir; bu bir tahmindir. Kıtada ölüm ile ayrılığın görevleri bölüşülmüştür: biri ciğeri doğrar, öteki gözyaşını gizlice akıtır. Konunun gurbet diye sınıflanması, türkünün yakın birini yitirip uzak ellere düşen birinin ağzından söylendiğine işaret ediyor olabilir; sözler ölenin kim olduğunu söylemez.

Hikâyesi

Kimin ölümü ya da hangi ayrılık üzerine söylendiği bilinmiyor. Yayımlanmış derleme notlarında da, türküyü konu alan çalışmalarda da bu ezgiye bağlanan bir anlatıya rastlanmadı. Konservatuvar listesi yalnızca adı ve ilk dizeyi verir; ilk dizenin orada "gezeyim", notada "gezerim" diye yazılması dışında iki kayıt arasında bir ayrım görünmez.

Müzikal Özellikleri

Notadaki sözlerin başında "serbest" kaydı yer alır: türkü ölçüsüz, uzun hava gibi okunan bir girişle açılır, sonra 2/4'lük usule geçer. Haluk Yücel, tür yapısını incelediği tabloda bu eseri hem uzun hava hem kırık hava özelliği taşıyan iki türküden biri olarak gösterir; öteki "Sabahtan Uğradım Pir Divanına"dır. Dizi Nikriz'dir. Karar ve bitiş sesi Sol, en pes ses de yine Sol; ezgi buradan bir oktavın üstündeki La'ya kadar dokuz sese yayılır. Pes karar sesinden tize doğru açılan bu geniş alan, serbest girişin "ah" ünlemiyle başlayan uzun dizelerine yer açar. Demircioğlu'nun tablosu da aynı diziyi ve 2/4'lük ölçüyü verir; serbest girişi ayrıca anmaz.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Bilinen tek kayıt Musa Aslan'ın 1943'teki icrasıdır. Âşık o gün Merzifon'da "Yolma Havası", "Alem Dertli Olmuş", Kurbanî'den "Ale Gözlerine", "Niğdeli Gelin" diye de anılan bir kavrama havası, "Selâm Verdik ve Cevabı" (TRT 1816), Köroğlu'ndan iki parça, "Türkiyemiz Şeref Buldu" ve "Giderem Vana Doğru"yu okumuş; katalog sırasında "Gelmiş iken" bu dizinin ardından gelir. Repertuvar notasının çevrimiçi kopyası yalnız nota ve sözlerden oluşur, ses kaydı içermez. Musa Aslan'dan sonra türküyü kayda geçiren bir okuyucuya taranan kaynaklarda rastlanmadı. Amasya'nın TRT repertuvarındaki öteki eserleri Yeşilırmak boyunun türküleri ve uzun havaları başlıklı yazıda toplu olarak anlatılır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar