Medine kadılığından 1008'de ikinci ve son kez azledilen Ahmed Efendi İstanbul'a dönmedi; Mısır'a gidip orada ders okuttu. Beyzâvî tefsirine yazdığı hâşiyeyle "Muhaşşî" diye anılan kazasker Sinan Efendi'nin torunuydu. 963'te (1555-56), babası Hüseyin Efendi Amasya kadısıyken Amasya'da doğmuş, müderrislikten Medine kadılığına yükselmiş ve 1030 (1621) yılının Zilkade ayında ölmüştür. Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'ın saydığı "âlim, fâzıl, edib, şâir" sıfatlarının ardında tek bir beyit yoktur; maddenin bir başka derdi de ailenin şeceresindeki bir karışıklığı düzeltmektir. Ahmed Efendi-Muhaşşî Sinan Efendizâde sayfası maddeyi sadeleştirerek verir; Muhaşşî Sinan Efendi ve Atâî'nin zeyli hakkındaki notlar da oradadır.

Hüsameddin'in Kaydı

Amasyalıdır. Kazasker Amasyalı Muhaşşî Sinânüddîn Yûsuf Efendi bin eş-Şeyh Hüsâmeddîn Hüseyin Efendi bin İlyas bin Hasanzâde Amasya Kadısı Hüseyin Efendi'nin mahdûmudur. Biraderi sudûr-ı ulemâdan Kethüdâ Mustafa Efendi'dir.
Pederi Amasya'da kadı iken 963'de doğdu. Ceddî Sinan Efendi'nin hücre-i himâyesinde büyüdü. Meşâhîr-i fuzalâdan Kadızâde Şemseddîn Ahmed Efendi'den ahz-ı ulûm ederek ondan mülâzım ve 991'de Efdalzâde Medresesi Müderrisi oldu. Ba'dehû medâris-i mu'tâdeyi devredip 1005 senesi ramazânının gurresinde Medîne-i münevvere mollası oldu.
1006 senesi şa'bânında azledilmişken bir hafta sonra ibkâ edildi. 1008 senesi rebîülevvelinde azledildiğinden munfasıl olup Mısır'a gitdi. Orada ikâmet ederek tedrîs-i ulûma himmet etdi. Meşîhat-i İslamiyye tarafından vezâ'if-i mu'ayyene-i mevleviyyetle taltîf edilip 1030 senesi zilka'desinde vefât eyledi.
Âlim, fâzıl, edib, şâir, halûk, sahî, âbid, nezîh bir zât idi. "Zeyl-i Şakâyık-ı Atâyî"de biraderi kazasker Kethüdâ Mustafa Efendi'nin mahdûmu gösterildiği halde yine aynı kitabın müte'addid yerlerinde biraderi olduğu yazılmıştır. Târîhen ve hakîkaten biraderidir. Mahdûmu Ahmed Efendi de başka bir zâtdır.

Bugünkü dille: Amasyalıdır. Kazasker Amasyalı Muhaşşî Sinâneddin Yûsuf Efendi bin Şeyh Hüsâmeddin Hüseyin Efendi bin İlyas bin Hasan'ın oğlu Amasya Kadısı Hüseyin Efendi'nin oğludur. Kardeşi, ilmiyenin önde gelenlerinden Kethüdâ Mustafa Efendi'dir. Babası Amasya'da kadı iken 963'te doğdu. Dedesi Sinan Efendi'nin himayesinde büyüdü. Tanınmış âlimlerden Kadızâde Şemseddin Ahmed Efendi'den ilim alıp onun mülâzımı oldu ve 991'de Efdalzâde Medresesi müderrisi oldu. Sonra olağan medreseleri dolaşıp 1005 yılı Ramazanının ilk günü Medine kadısı oldu. 1006 Şabanında azledilmişken bir hafta sonra görevinde bırakıldı. 1008 Rebîülevvelinde azledilince görevsiz kalıp Mısır'a gitti. Orada oturup ilim okutmaya çalıştı. Şeyhülislamlık tarafından mevleviyet rütbesine bağlı belirli gelirlerle ödüllendirildi ve 1030 yılının Zilkade ayında öldü. Âlim, faziletli, edip, şair, yumuşak huylu, cömert, ibadete düşkün ve temiz bir zattı. Atâî'nin Şakâyık zeylinde kardeşi kazasker Kethüdâ Mustafa Efendi'nin oğlu gösterildiği hâlde aynı kitabın birçok yerinde kardeşi olduğu yazılmıştır. Tarih bakımından da gerçekte de kardeşidir. Oğlu Ahmed Efendi ise başka bir kişidir.

Ailesi

Maddenin ilk cümlesi, uzun bir soy zincirinin sonuna "Amasya Kadısı Hüseyin Efendi" adını ekler ve kolay okunmaz. Zinciri çözen, Hüsameddin'in dokuzuncu ciltteki Hüseyin Efendi-Muhaşşî Sinan Efendizâde maddesidir. Buna göre Hüseyin Efendi, Muhaşşî Sinan Efendi'nin oğludur; Amasya'da doğmuş, babasının yanında yetişmiş, 961'de Amasya kadısı, 964'te Edirne'de Üç Şerefeli müderrisi olmuş, Diyarbekir kadılığından sonra emekliye ayrılmış ve 992'de (1584) ölmüştür. Âlimler arasında "Kara Hüseyin Efendi" diye bilinir, talik yazıda usta bir hattattı. Oğulları Şeyhî Mehmed, Ahmed, kazasker Mustafa efendilerle beylerbeyi Mahmûd Paşa'dır. Hüseyin Efendi'nin 961-964 yılları arasındaki Amasya kadılığı, Ahmed'in "pederi Amasya'da kadı iken 963'de doğdu" kaydıyla tam olarak örtüşür. Buna göre Ahmed, Muhaşşî Sinan Efendi'nin torunudur ve maddedeki "ceddî" sözü de bunu doğrular.

Atâî'nin zeylindeki çelişkiyi Hüsameddin kendisi düzeltir: zeyl bir yerde Ahmed'i kardeşi Kethüdâ Mustafa Efendi'nin oğlu gösterir, birçok yerde ise kardeşi. Hüsameddin ikincisini doğru bulur; Hüseyin Efendi maddesindeki oğullar listesi de bu kararı destekler. Maddenin son cümlesi bir başka karışıklığın önünü almak içindir: Ahmed Efendi'nin bir oğlu da Ahmed adını taşır ve başka bir kişidir.

Medine'den Mısır'a

Ahmed Efendi'nin meslek hayatı, devrin ilmiye yolunun bilinen basamaklarından geçer. Mülâzemetten sonra 991'de (1583) Efdalzâde Medresesi'nde müderris olmuş, sırasıyla öteki medreseleri dolaşmış ve 1 Ramazan 1005 (Nisan 1597) tarihinde Medine kadılığına, ilmiyenin "molla" denen büyük kadılıklarından birine çıkmıştır. Burada görev süresi istikrarsız geçmiştir: 1006 Şabanında (Mart 1598) azledilmiş, bir hafta sonra yerinde bırakılmış, 1008 Rebîülevvelinde (Eylül-Ekim 1599) yeniden ve bu kez kesin olarak azledilmiştir. Bundan sonra İstanbul'a dönmek yerine Mısır'a gitmiş, orada oturarak ders vermiştir. Şeyhülislamlığın ona mevleviyet rütbesine bağlı gelir bağlaması, görevsiz olduğu bu yıllarda ulemâ arasındaki yerini koruduğunu gösterir. Ölüm yerini Hüsameddin açıkça yazmaz; maddenin akışı, öldüğünde hâlâ Mısır'da bulunduğunu düşündürür.

Şiiri

Hüsameddin "şâir" sıfatını öteki erdemleriyle aynı dizide sayar; ne bir eserinin adını ne de bir beytini verir ve bugün de şiirlerinden bir örnek bilinmiyor. Hayatı ve görevleri hakkında Hüsameddin'in başvurduğu asıl kaynak Atâî'nin Hadâiku'l-hakâik fî tekmileti'ş-Şakâik adlı zeylidir. Bu esere bu çalışma sırasında erişilemedi; zeyldeki maddesinde bir şiir örneği bulunup bulunmadığı bu yüzden denetlenemedi.

Kronoloji

963 (1555-56): Babası Amasya kadısıyken Amasya'da doğar.

991 (1583): Efdalzâde Medresesi müderrisi olur.

1 Ramazan 1005 (Nisan 1597): Medine kadısı olur.

Rebîülevvel 1008 (Eylül-Ekim 1599): Azledilir, Mısır'a gider.

Zilkade 1030 (Eylül-Ekim 1621): Ölür.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar