Amasyalıdır. Kazasker Amasyalı Muhaşşî Sinânüddîn Yûsuf Efendi bin eş-Şeyh Hüsâmeddîn Hüseyin Efendi bin İlyas bin Hasanzâde Amasya Kadısı Hüseyin Efendi’nin mahdûmudur. Biraderi sudûr-ı ulemâdan Kethüdâ Mustafa Efendi’dir.
Pederi Amasya’da kadı iken 963’de doğdu. Ceddî Sinan Efendi’nin hücre-i himâyesinde büyüdü. Meşâhîr-i fuzalâdan Kadızâde Şemseddîn Ahmed Efendi’den ahz-ı ulûm ederek ondan mülâzım ve 991’de Efdalzâde Medresesi Müderrisi oldu. Ba’dehû medâris-i mu’tâdeyi devredip 1005 senesi ramazânının gurresinde Medîne-i münevvere mollası oldu.
1006 senesi şa’bânında azledilmişken bir hafta sonra [483] ibkâ edildi. 1008 senesi rebîülevvelinde azledildiğinden munfasıl olup Mısır’a gitdi. Orada ikâmet ederek tedrîs-i ulûma himmet etdi. Meşîhat-i İslamiyye tarafından vezâ’if-i mu’ayyene-i mevleviyyetle taltîf edilip 1030 senesi zilka’desinde vefât eyledi.
Âlim, fâzıl, edib, şâir, halûk, sahî, âbid, nezîh bir zât idi. “Zeyl-i Şakâyık-ı Atâyî”de biraderi kazasker Kethüdâ Mustafa Efendi’nin mahdûmu gösterildiği halde yine aynı kitabın müte’addid yerlerinde biraderi olduğu yazılmıştır. Târîhen ve hakîkaten biraderidir. Mahdûmu Ahmed Efendi de başka bir zâtdır.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Kazasker Amasyalı Muhaşşî Sinâneddîn Yûsuf Efendi bin Şeyh Hüsâmeddîn Hüseyin Efendi bin İlyas bin Hasanzâde Amasya Kadısı Hüseyin Efendi'nin oğludur. Kardeşi, büyük âlimlerden Kethüdâ Mustafa Efendi'dir.
Babası Amasya'da kadı iken 963'te [1555-56] doğdu. Dedesi Sinan Efendi'nin himayesinde büyüdü. Meşhur fazıllardan Kadızâde Şemseddîn Ahmed Efendi'den ilim alıp ondan mülâzım (müderrislik adayı) oldu ve 991'de [1583] Efdalzâde Medresesi müderrisi oldu. Sonra olağan medreseleri dolaşıp 1005 yılı Ramazan ayının başında [1597] Medîne-i münevvere (Medine) kadısı oldu.
1006 yılı Şaban ayında [1598] azledilmişken bir hafta sonra görevinde bırakıldı. 1008 yılı Rebîülevvel ayında [1599] azledilince görevsiz kalıp Mısır'a gitti. Orada oturarak ilim öğretmeye gayret etti. Şeyhülislâmlık makamı tarafından belirli kadılık gelirleriyle ödüllendirilip 1030 yılı Zilkade ayında [1621] vefat etti.
Âlim, fazilet sahibi, edip, şair, yumuşak huylu, cömert, ibadet eden, temiz bir zattı. "Zeyl-i Şakâyık-ı Atâyî"de kardeşi kazasker Kethüdâ Mustafa Efendi'nin oğlu gösterilmiş olduğu hâlde, aynı kitabın birçok yerinde kardeşi olduğu yazılmıştır. Tarihe göre de gerçekte de kardeşidir. Oğlu Ahmed Efendi ise başka bir zattır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- kazasker: Osmanlı'da orduya bağlı yüksek yargıç; Rumeli ve Anadolu kazaskerleri vardı
- mahdûm: oğul
- kudât: kadılar
- sudûr-ı ulemâ: büyük âlimler, ilmiye sınıfının önde gelenleri
- hücre-i himâye: koruma altı, himaye
- mülâzım: müderrislik beklemek üzere büyük bir âlimin yanına yazılan kişi
- müderris: medrese hocası
- medâris-i mu'tâde: olağan, sıradan medreseler
- mollâ: büyük şehirlerin kadısı
- munfasıl: görevsiz, görevden ayrılmış
- ibkâ: görevde bırakma
- meşîhat-i İslâmiyye: şeyhülislâmlık makamı
- vezâif-i mu'ayyene-i mevleviyye: mevleviyet (molla) rütbesine bağlanan belirli gelirler
- halûk, sahî, nezîh: yumuşak huylu, cömert, temiz
Amasyalı Muhaşşî Sinan Efendi
Maddedeki "Muhaşşî", Beyzâvî'nin meşhur tefsiri Envârü't-tenzîl üzerine hacimli bir hâşiye (şerh notu) yazan Sinâneddin Yusuf Efendi'dir. Ansiklopedi maddesine göre 893'te [1488] Amasya sancağındaki Sonusa köyünde (bugün Tokat'ın Erbaa ilçesinde Uluköy) doğmuştur; babasının adı Hüsameddin, dedesinin adı İlyas'tır. Amasya'da öğrenim görmüş, İstanbul'da Kanunî'nin hocası Hayreddin Efendi'ye mülâzım olmuş, Halep, Şam, Bursa ve Edirne kadılıklarından sonra 1547'de İstanbul kadısı ve Anadolu kazaskeri olmuştur. 1561'de Süleymaniye Dârülhadisi müderrisliğine getirilmiş, 1575'te yaşlılığı sebebiyle görevden ayrılmış ve 986'da [1578] İstanbul'da ölmüştür. Metindeki soy zincirindeki Hüsâmeddîn ve İlyas adları, ansiklopedideki baba ve dede adlarıyla aynıdır; yani bu zincir Muhaşşî Sinan Efendi'nin zinciridir.
Hüsameddin'in bu maddede Sinan Efendi ile Ahmed Efendi arasındaki akrabalığı anlatış biçimi tam açık değildir. Giriş cümlesi, Sinan Efendi'nin soy sırasını verdikten sonra "mahdûmudur" der; sonraki cümlede ise Ahmed'in babası Amasya'da kadı iken doğduğu, "ceddi (dedesi) Sinan Efendi"nin himayesinde büyüdüğü yazılır. Bu ikinci cümleye göre Sinan Efendi, Ahmed'in dedesidir; ilk cümle ise soy zincirinin Ahmed'in kendi zinciri gibi okunabileceği bir biçimde kurulmuştur. Çeviri, iki ifadeyi de olduğu gibi korur.
Zeyl-i Şakâyık ve Düzeltme
Maddenin sonundaki not, Atâî'nin eserine bir düzeltmedir. Atâî'nin Hadâiku'l-hakâik adlı eseri, Taşköprîzâde'nin Şakâik-ı Nu'mâniyye'sinin 1558'den 1634'e kadar uzanan Türkçe zeylidir ve bu nedenle Zeyl-i Şakâyık diye de anılır. Eser, Osmanlı sınırları içinde yetişen şeyhler, âlimler ve şairler hakkında bilgi verir. Hüsameddin, Atâî'nin Ahmed Efendi'yi bir yerde Kethüdâ Mustafa Efendi'nin oğlu olarak gösterdiğini, kitabın birçok yerinde ise Mustafa'nın kardeşi saydığını belirtir ve "tarihe göre de gerçekte de kardeşidir" diyerek ikinci anlatımı doğru bulur.
Hocası: Kadızâde Şemseddin Ahmed Efendi
Ahmed Efendi'nin mülâzım olduğu Kadızâde Şemseddin Ahmed Efendi, ansiklopedi maddesine göre önce Halep ve İstanbul kadılığı yapmış, Rumeli kazaskeri olmuş, 985'te [1577] şeyhülislâm olmuş ve 988'de [1580] ölmüştür. Dürüst ve hakkı söylemekten çekinmeyen biri olarak anılır. Hocanın ölümü 1580'dedir; Ahmed Efendi'nin 991'de [1583] müderris olması bundan üç yıl sonradır. Ahmed Efendi'nin Medine kadılığı, Mısır'daki yıllarını ve ölümünü bildiren başka bir kaynağa rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 153–153. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar
- "Kadızâde Ahmed Şemseddin", TDV İslâm Ansiklopedisi.
- "Atâî", TDV İslâm Ansiklopedisi (Hadâiku'l-hakāik fî tekmileti'ş-Şekāik hakkında).