Bir gelin ata bindirilip dualarla yola çıkarılır, ama kocasının köyüne varamaz: Kızılırmak onu alır. TRT repertuvarında "Allah Allah Dedik Ata Bindirdik" adıyla 1893 numarada duran ağıt, halk arasında son dizesindeki adla, "Zilha Gelin" diye bilinir. Ankara Devlet Konservatuvarı'nın derleme heyeti onu 5 Temmuz 1943'te Amasya merkeze bağlı Zigala (bugünkü Aydınca) köyünde Mehmet Hulusi Er'den plağa almış, heyetin listesine de "Kızılırmak" başlığıyla yazmıştır. Nota Ateş Köyoğlu'nundur. Ağıt olmasına karşın serbest söylenmez; 5/8'lik aksak bir usulle, kırık hava olarak notaya geçmiştir.

Künye

  • Repertuvar no: TRT THM 1893, kırık havalar; Repertükül türünü "ağıt" olarak verir
  • Yöre: Amasya; derleme yeri Zigala (Aydınca) köyü
  • Kaynak kişi: Mehmet Hulusi Er; notada icra "kaynak kişi, toplu" diye gösterilir
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı (heyette Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen ve teknisyen Rıza Yetişen)
  • Derleme tarihi: 5 Temmuz 1943; konservatuvar listesindeki adı "Kızılırmak", plak 1108/B-3
  • Notaya alan: Ateş Köyoğlu
  • Makam: Hüseynî dizisi; karar ve bitiş La
  • Usul: 5/8
  • Söz ve müzik: anonim
  • TRT bağlantısı: TRT repertuvar no 1893. TRT, repertuvar eserleri için tek tek çevrimiçi künye yayımlamadığından nota bilgileri, sözler ve iki ses dosyası Repertükül'de bulunur.
  • Kültür ve Turizm Bakanlığı ses dosyası: Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün türkü listesinde "Zilha Gelin" adıyla, dinlemek için

Sözleri

Allah Allah dedik ata bindirdik (leyli can)
Hayır duayla yola gönderdik
Gıble tarafında elden aldırdık (leyli can)
N'ettin Kızılırmak allı gelini (ah Zilha gelini)
Ey Martin getir şu gartalı vuralım
Dalgıç getir şu gelini bulalım
Biz gelinsiz nasıl köye varalım
N'ettin Kızılırmak Zilha gelini (aman aman gülümü)
Ey Kızılırmak bırakmamış huyunu
Kurban ettik sürüleri koyunu
Göremedim güveyinin boyunu
N'ettin Kızılırmak Zilha gelini (aman aman gülümü)

İlk kıtada konuşan, gelini uğurlayanların "biz"idir; bugünkü dille şöyle aktarılabilir: Allah Allah diyerek gelini ata bindirdik, hayır dualarla yola gönderdik, kıble yönünde onu elimizden aldırdık; ey Kızılırmak, al giyimli gelini ne yaptın. "Gıble tarafı" kıble yönü, Anadolu'da kabaca güney demektir; dize, gelinin bu yönde bir yerde kaybedildiğini söyler. İkinci kıtada çaresizlik konuşur: tüfeği getirin şu kartalı vuralım, dalgıç getirin gelini bulalım, gelinsiz köye nasıl dönelim. Notadaki sözlükçeye göre "Martin" bir tüfek türüdür, "Zilha" da Zeliha adının yöresel söylenişi.

Kartal burada iki türlü anlaşılabilir. Ya suyun üstünde dolaşan gerçek bir yırtıcı kuştur, ya da gelini kapıp götüren ırmağın kendisine verilmiş bir addır; ağıt bunu açmaz. Son kıtada ırmak, huyunu bırakmamış bir canlı gibi anılır. Sürüler, koyunlar kurban edilmiş, yine de damadın boyu posu görülememiştir. Bu dize, gelinin kocasıyla hiç karşılaşamadığını, düğünün yolda bittiğini söyler.

Hikâyesi

Ağıtın anlattığı olay sözlerden açıkça okunur: düğün alayıyla yola çıkarılan Zeliha adlı bir gelin, Kızılırmak'ı geçerken suya kapılmış ve bulunamamıştır. Olayın tarihine, hangi köyler arasında yaşandığına, gelinle damadın kimliğine dair basılı bir anlatıya ulaşılamadı; derleme fişi de yer, tarih ve okuyan dışında bir şey söylemez. Ağıtın Zigala'da söylenmiş olması, olayın o köyde ya da yakınında yaşandığını kanıtlamaz; kaynak kişinin ağıtı kimden öğrendiği de fişte yazılı değildir.

Müzikal Özellikleri

Künyedeki ses bilgileri yalındır: Hüseynî dizisi, karar ve bitiş sesi La, La'dan Sol'e uzanan yedi seslik bir alan. Nail Demircioğlu'nun Amasya'nın TRT'deki 48 türküsünü gösteren tablosunda eser Hüseynî ve 5/8 olarak yer alır. Aynı tabloda 5/8'lik usul beş türküde görülür ve beşi de 1943 yazında konservatuvar heyetinin plağa aldığı ezgilerdir. Haluk Yücel ise 2018'deki tür tablosunda türküyü "Zilha Gelini" adıyla kırık havalar arasına koyar.

Ağıt türünün çoğu zaman serbest ritimli uzun hava biçiminde söylendiği düşünülürse, bu eserin düzenli bir aksak usulle yazılması kayda değer bir ayrıntıdır. Her kıtanın son dizesi "N'ettin Kızılırmak" sorusuna bağlanır ve ardından gelen "ah Zilha gelini", "aman aman gülümü" gibi ekler ezgiye bir nakarat yerine geçen dönüş kazandırır. İlk kıtanın birinci ve üçüncü dizelerine eklenen "leyli can" da ezgi cümlelerinin sonunu doldurur.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Ağıt iki kayıtla dinlenebilir: biri kaynak kişinin sesidir, öteki günümüzden bir yorum. Bakanlığın Amasya il müdürlüğünün yöresel müzikler bölümündeki on dört parçalık listede de "Zilha Gelin" başlıklı bir kayıt bulunur; listede künye olmadığı için bunun bu ağıt olduğu ancak adın notadaki son dizeyle örtüşmesinden çıkarılabilir. Mehmet Hulusi Er aynı gün heyete "Merhaba" başlıklı bir deyiş, "Peygamberin Medhiyesi" adlı bir mersiye ve "Bayburt" türküsünü de okumuştur. Ağıtın sonradan bir plakta ya da albümde yayımlandığı da belgelenmiş değil.

Derlemeler ve Varyantlar

Eser üç ayrı adla anılır: konservatuvar listesinde "Kızılırmak", TRT notasında ilk dizesiyle "Allah Allah Dedik Ata Bindirdik", Bakanlık listesinde ve Yücel'de "Zilha Gelin(i)". Yücel'in tablosunda ayrıca yalnız "Kızılırmak" adını taşıyan bir uzun hava daha geçer. Bunun aynı ağıtın serbest söylenen bir biçimi mi, yoksa ırmağı konu edinen başka bir ezgi mi olduğu tablodan anlaşılmaz, ikisi bu yüzden ayrı tutulmuştur. Amasya ezgilerini bütün olarak ele alan Yeşilırmak'ın Ezgisi yazısı da "Zilha Gelin" adını repertuvardaki bu kayıtla eşleştirir.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar