Amasya, yüzyıllar boyunca Yeşilırmak vadisinin dar şeridinde yaşayan, dış dünyayla bağını büyük ölçüde karayollarına ve nehir boyunca uzanan yollara borçlu bir şehirdi. Cumhuriyet'in ilk yıllarında demiryolu, bu coğrafi yalnızlığı kıran en somut girişimlerden biri oldu. Samsun Limanı'nı İç Anadolu'ya bağlayan hat vadiyi hem Karadeniz'e hem Sivas'a açtı; Amasya İstasyonu da bu hattın üzerinde, şehrin ulaşım tarihinin yeni bir sayfasını açan yapı olarak yerini aldı.

Cumhuriyet'in Demiryolu Politikası

Osmanlı'nın son döneminde Anadolu'daki demiryollarının önemli bir bölümü yabancı sermayeli şirketlere verilen imtiyazlarla yapılmış ve işletilmişti. Cumhuriyet yönetimi bu düzeni değiştirdi: hatların işletmesi devletin eline geçti, yeni hatlar da devlet eliyle ve ulusal ekonominin ihtiyaçları gözetilerek döşenmeye başlandı. Amaç yalnızca yolcu taşımak değildi. İç bölgelerin tarım ve maden ürünlerini limanlara, limanlara gelen malları da iç bölgelere ulaştıracak bir ağ kurulmak isteniyordu. Karadeniz'i İç Anadolu'ya bağlamak üzere öngörülen iki hattan biri, Samsun-Sivas hattıydı.

Samsun-Sivas (Kalın) hattı, Cumhuriyet döneminde devlet eliyle yapılan ikinci demiryolu hattıdır. Kaynakların bir bölümü yapımın 21 Eylül 1924'te, Mustafa Kemal Atatürk'ün temel atmasıyla başladığını yazar; inşaata Devlet Demiryolları ve Limanları İdaresi'nin 1926'da giriştiğini belirten kayıtlar da vardır. İki tarih arasındaki fark, temel atma töreni ile fiilî inşaatın başlangıcının ayrı değerlendirilmesinden kaynaklanıyor olabilir. Hattın yapım sorumluluğu 1929'da, o günkü adıyla Devlet Demiryolları Umum Müdürlüğü'ne devredildi. Hat Samsun'dan çıkar, Amasya ve Tokat illerinden geçer ve Sivas'ın Yıldızeli ilçesine bağlı Kalın'da Ankara-Kars hattıyla birleşir. Toplam uzunluğu yaklaşık 378 kilometredir.

İşin müteahhitlik tarafında bilinen bir ayrıntı, hattı başlangıçta üstlenen Fransız şirketin 1926'da işi bırakması ve yapımın Türk müteahhitlere kalmasıdır. Bu müteahhitlerin başında, sonradan Atatürk'ün verdiği soyadla Demirağ olarak anılan Nuri Bey gelir. Önce yedi kilometrelik bir kesim için açılan ihaleye çok düşük bir fiyatla girip kazanan Nuri Bey'e işin geri kalanı da deneme amacıyla verilmiş, o da kardeşi Abdurrahman Naci Bey'i ortak alarak çalışmayı sürdürmüştür. Havza-Amasya-Samsun kesiminin açılış günü anılırken de çoğu kez onun adı geçer.

Nuri Demirağ'a ilişkin kaynaklar, kardeşlerin sonraki yıllarda Samsun-Erzurum, Sivas-Erzurum ve Afyon-Dinar hatlarıyla birlikte toplam 1012 kilometrelik demiryolunu kısa sürede tamamladığını, dağlık ve kayalık arazide tünel açmak için balyozla çalıştıklarını yazar. Atatürk'ün ona 1934'te Demirağ soyadını vermesi bu işlerin karşılığı olarak anlatılır. Bu bilgiler Samsun-Sivas hattının tümüne değil, müteahhidin genel faaliyetine aittir; Amasya kesiminin hangi bölümünü kimin yaptığına dair ayrıntılı bir belge elimizde yoktur.

Hattın Bölümler Hâlinde Açılışı

Hat bir bütün olarak değil, kesim kesim hizmete girdi. Samsun Garı ile Kavak arasındaki yaklaşık 47,5 kilometrelik ilk bölüm 1926'da işletmeye açıldı. Kavak'tan Kayabaşı'na uzanan yaklaşık 98 kilometrelik ikinci bölüm 1927'de tamamlandı ve Havza ile Amasya bu bölümün içinde yer aldı. Kayabaşı-Zile arasındaki 69 kilometre 1928'de, Zile-Kunduz arasındaki yaklaşık 70 kilometre 1930'da, Kunduz-Kalın arasındaki 93 kilometrelik son bölüm ise 15 Aralık 1932'de hizmete girdi. Hattın tamamlanış yılı bazı kaynaklarda 1931 olarak da geçer. Bu çelişki, 1931'in ana yapım işlerinin bitişini, 1932'nin ise hattın tümüyle işletmeye açılışını gösterdiği biçiminde okunabilir.

Amasya için asıl tarih 21 Kasım 1927'dir. O gün Havza-Amasya-Samsun kesimi işletmeye açıldı ve şehir ilk kez raylarla bir limana bağlandı. Nafıa Vekâleti Devlet Demir Yolları'nın aynı tarihi taşıyan, "Samsun-Sivas Demiryolu Amasya İstasyonu'nun İşletmeye Küşadı" başlıklı belgesi de açılışın o gün resmen duyurulduğunu gösterir. Belge, hattın tarihçesine ve Samsun, Havza ile Amasya şehirlerine dair kısa tarihî notlara yer veren bir hatıra yayınının parçasıdır. Amasya Garı'nın hizmete giriş yılının 1927 olarak yazılması bu açılışa dayanır.

Amasya İstasyonu

Amasya Garı, Samsun-Kalın hattı üzerinde, il merkezinde Hızırpaşa Mahallesi'ndeki İstasyon Caddesi'nde yer alır. Devlet Demiryolları ve Limanları İdaresi tarafından yaptırılmış, 1927'de hizmete girmiştir. Hat boyunca Samsun'a yaklaşık 134, Sivas'a yaklaşık 261 kilometre uzaklıktadır. Hat şemasında istasyonun kilometre değeri Samsun'dan 133 kilometre dolayında gösterilir; iki sayı arasındaki küçük fark, ölçümün bina eksenine mi yoksa hat üzerindeki bir noktaya mı göre yapıldığına bağlı olabilir. Samsun yönündeki komşu istasyon Boğazköy, Sivas yönündeki komşu istasyon Kayabaşı'dır. Gar şehrin merkezinde bulunduğundan çoğu otele yürüme mesafesindedir; otobüs terminali ise yaklaşık beş kilometre uzaktadır.

Bina konusunda kaynaklar arasında bir ayrım vardır. İstasyonun işletmeye açılışı 1927'dir; fakat gar binasının yapımına 1927'de başlandığı ve 1932'de, hattın tamamlandığı yıl bitirildiği de yazılır. Buna göre ilk yıllarda istasyon daha sade yapılarla hizmet vermiş, bugün bilinen bina sonradan tamamlanmış olabilir. Bu, kaynakların ifadesinden çıkarılan bir olasılıktır ve belgeyle doğrulanmış değildir.

Gar binası, Cumhuriyet'in ilk yıllarında yaygın olan Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'nın özelliklerini taşır. Yapı simetriktir. Ortadaki Taç Kapı denen girişten, iki kat yüksekliğinde sivri kemerli bir kapı boşluğuna girilir ve boşluğun üzerinde geleneksel motifler kullanılmıştır. İçeride iki kat yüksekliğinde bir bekleme salonu bulunur, girişin iki yanından eşit uzunlukta bina kolları uzanır. Bu kolların zemin ve birinci katlarında, aynı eksende altışar sivri kemerli pencere sıralanır. Kolların uçlarında binaya biçim veren iki ayrı kütle yer alır. Bekleme salonuna bitişik bazı odalar ise Devlet Demiryolları hizmetlerine ayrılmıştı.

İstasyonda bir kenar peronu ve bir ada peronu bulunur; altı hat vardır. Yapı hemzemindir, yani yolcular perona raylarla aynı seviyeden ulaşır. Hattın il sınırları içinde kalan bölümünde Amasya ve Hacıbayram olmak üzere iki gar, ayrıca Kızılca, Kayabaşı, Eryatağı, Boğazköy ve Suluova gibi istasyon ve duraklar vardır. Böylece demiryolu yalnızca il merkezini değil, çevredeki ilçe ve köyleri de ulaşım ağına bağlamıştır. Hattın yaklaşık 98 kilometrelik bölümü Amasya sınırları içinden geçer.

Atatürk'ün 18 Eylül 1928'de garda incelemelerde bulunurken çekilmiş bir fotoğrafı bilinir. Bu tarih istasyonun açılışından yaklaşık on ay sonradır. Ziyaretin programı ve görüşmeleri konusunda elimizdeki kaynaklarda daha fazla bilgi yoktur.

Amasya Sınırlarındaki İstasyonlar

Hat, Amasya il sınırına Samsun'dan yaklaşık 96. kilometrede girer. Havza'dan sonra ilk istasyon Hacıbayram'dır (yaklaşık 100. kilometre); ardından Suluova (yaklaşık 106.), Boğazköy (yaklaşık 120.) ve Çeltek (yaklaşık 123.) gelir. Amasya Garı yaklaşık 133. kilometrededir. Sivas yönünde sırasıyla Eryatağı (140.), Kayabaşı (146.), Ovasaray (150.) ve Kızılca (153.) istasyonları izler; hat yaklaşık 161. kilometrede Tokat sınırına ulaşır. Kilometre değerleri kaynaklarda yuvarlatılmış biçimde verildiği için burada da yaklaşık olarak aktarılmıştır. Hat boyunca toplam 39 istasyon bulunur ve Samsun'dan Kalın'a kadar tek hat, standart (1435 milimetre) hat açıklığıyla işler.

Bugün Samsun-Amasya bölgesel treni Havza, Hacıbayram, Suluova ve Boğazköy gibi istasyonlara uğrar; Amasya-Havza treninin duraklarından biri de Kurnaz'dır. Hattın il içindeki bölümünün bu sıklıkta duraklarla donatılmış olması, demiryolunun il merkezinin yanı sıra çevredeki yerleşimler için de bir ulaşım damarı olduğunu gösterir.

Gar binasının çevresinde 12 Haziran Stadyumu, Amasya Spor Salonu ve Kurtboğan Camii yer alır. İstasyon TCDD'ye aittir ve yolcu hizmetini TCDD Taşımacılık işletir.

Şehir Ekonomisine Etkisi

Demiryolunun gelişi Amasya'nın ekonomisini doğrudan ilgilendiriyordu. Şeker pancarı, elma ve diğer tarım ürünleri artık daha hızlı ve daha ucuza pazarlara ulaşabiliyordu. Hat Suluova'dan da geçtiği için buradaki şeker fabrikasının hammadde ve ürün taşımacılığı demiryolundan yararlanabildi. Samsun Limanı'yla kurulan bağlantı ürünlerin denize çıkmasını, dışarıdan gelen malların vadiye ulaşmasını kolaylaştırdı. Yolcu tarafında tren, öğrencilerin, tüccarların ve askerlerin kullandığı güvenli ve konforlu bir seçenek oldu. Gar da bu yolculukların başladığı ve bittiği yer olarak şehrin gündelik yaşamında bir buluşma noktasına dönüştü.

Hattın Samsun ve Mersin limanları arasındaki demiryolu bağlantısında stratejik bir halka oluşturduğu, Karadeniz'i Akdeniz'e bağladığı da vurgulanır. Bu bağlantı, Amasya'dan geçen yük trafiğinin yalnızca bölgesel değil, ulusal ölçekte de anlam taşıdığını gösterir.

Modernizasyon ve Yeniden Açılış

Zamanla hattın altyapısı eskidi. 29 Eylül 2015'te Samsun-Sivas hattı, yenileme ve modernizasyon çalışmaları için işletmeye kapatıldı. Avrupa Birliği hibe fonlarının da kullanıldığı proje, yaklaşık 350 milyon avro tutarıyla Türkiye'nin o günkü en büyük demiryolu modernizasyon yatırımı olarak anılır; bunun yaklaşık 153 milyon avroluk kısmı hibe ile karşılanmıştır. Çalışmalar sırasında eski rayların tamamı sökülmüş, altyapı ve üstyapı baştan kurulmuş, 183 yeni makas monte edilmiştir. Ayrıca 121 hemzemin geçit güvenli hâle getirilmiş, bir karayolu üstgeçidi, altı üstgeçit ve bir yaya altgeçidi yapılmıştır. Mevcut 12 tünel iyileştirilmiş, 19 yolcu durağı, 30 teknik bina ve 1012 menfez inşa edilmiştir. Tarihî köprülerin tamamı restore edilmiş, bunlardan 17'si ayrıca güçlendirilmiş, 37 köprü ise yıkılıp yeniden yapılmıştır. Engelliler için alt ve üst geçitlerde 14 asansör kurulmuş, duraklara rampa ve yer işaretleri eklenmiş, sinyalizasyon ve telekomünikasyon tesisleri de yenilenmiştir.

Rakamlarda kaynaklar arasında küçük farklar vardır. Restore edilen tarihî köprülerin toplamı kimi metinlerde 42, kimilerinde 43 olarak verilir. Yenilenen hattın uzunluğu da 378 ile 431 kilometre arasında değişen sayılarla anılır; bu farkın, yan hatların hesaba katılıp katılmamasından kaynaklandığı düşünülebilir.

Yenilemenin sonunda Samsun-Sivas arasındaki seyahat süresi 8 saat 50 dakikadan 5 saat 45 dakikaya indi. Hattın yıllık yük kapasitesi, yenilenmeden önceki 2 milyon tondan yüzde 50 artışla 3 milyon tona çıktı. İlk ticari deneme treni 3 Mayıs 2020'de yola çıktı, deneme seferleri 4 Mayıs 2020 itibarıyla başladı; Amasya Valiliği ise 5 Mayıs 2020'de ilk yük treni seferinin gerçekleştiğini duyurdu. Amasya Garı'nın alt ve üst yapısı da yenilendi ve gar 1 Kasım 2020'de yeniden hizmete girdi. Hattın resmî açılışı da aynı tarihte yapıldı.

Hat önce yük taşımacılığıyla açıldı, yolcu trenleri biraz daha beklemek zorunda kaldı. Amasya-Samsun ve Amasya-Havza arasındaki yolcu seferleri, yaklaşık yedi yıllık aranın ardından 21 Haziran 2022'de, valinin ve TCDD Taşımacılık yöneticilerinin katıldığı bir törenle yeniden başladı. Valinin ifadesine göre hat o tarihte yaklaşık iki yıldır yük taşımacılığı yapıyordu ve yolcu seferlerinin yakında başlayacağı, Nisan ayındaki bakan ziyaretinde müjdelenmişti. Seferler başlangıçta günde bir kez Amasya ile Samsun arasında, üç kez Amasya ile Havza arasında karşılıklı olarak düzenlendi. Valinin konuşmasında Samsun-Sivas hattının Cumhuriyet tarihinin ilk demiryolu hatlarından biri olduğu ve Amasya'nın 2015'e kadar hattaki yük ve yolcu taşımacılığının önemli bir merkezi olduğu vurgulandı. Samsun-Sivas bölgesel treninin sefere başlaması ise 27 Nisan 2023'ü buldu. Bugün Samsun-Amasya treni her gün karşılıklı bir, Amasya-Havza treni her gün karşılıklı üç sefer yapar. Samsun-Sivas treni ise haftada üç gün çalışır: Samsun'dan cuma, pazar ve salı, Sivas'tan perşembe, cumartesi ve pazartesi günleri birer sefer kalkar ve yolculuk ortalama sekiz saat sürer. Samsun-Amasya seferinin süresi yaklaşık üç saat beş dakikadır. Amasya Garı bu üç hizmetin de durağıdır.

Kronoloji

1924: Bazı kaynaklara göre Samsun-Sivas hattının temeli atıldı (21 Eylül).

1926: Hattın inşaatına başlandığı yıl; Samsun-Kavak kesimi hizmete girdi.

1927: Kavak-Kayabaşı kesimi tamamlandı; 21 Kasım'da Havza-Amasya-Samsun hattı ve Amasya İstasyonu işletmeye açıldı.

1928: Kayabaşı-Zile kesimi hizmete girdi; 18 Eylül'de Atatürk garda incelemelerde bulundu.

1929: Hattın yapım sorumluluğu Devlet Demiryolları Umum Müdürlüğü'ne devredildi.

1930: Zile-Kunduz kesimi hizmete girdi.

1932: Kunduz-Kalın kesimi açıldı (15 Aralık) ve hat tümüyle işletmeye girdi. Gar binasının yapımının bu yıl tamamlandığı da kaydedilir.

2015: Hat, 29 Eylül'de modernizasyon için kapatıldı.

2020: Mayıs'ta ilk yük treni seferleri yapıldı; 1 Kasım'da hat ve Amasya Garı yeniden hizmete açıldı.

2022: 21 Haziran'da Amasya-Samsun ve Amasya-Havza yolcu seferleri yeniden başladı.

2023: 27 Nisan'da Samsun-Sivas yolcu seferleri başladı.

Kaynakça

Resmî kaynaklar

  • T.C. Amasya Valiliği, "Modernizasyon çalışmalarıyla yenilenerek hizmete açılan ve Amasya'dan da geçen Samsun-Sivas demiryolu hattında ilk yük treni seferi gerçekleştirildi", 5 Mayıs 2020. amasya.gov.tr
  • T.C. Amasya Valiliği, "Amasya-Samsun ve Amasya-Havza Arası Demiryolu Yolcu Seferleri Başladı", 21 Haziran 2022. amasya.gov.tr

Diğer kaynaklar

  • Amasya Garı ve Samsun-Kalın demiryolu maddeleri (Vikipedi). tr.wikipedia.org
  • Evci, Nagihan. "Amasya Tren Garı." Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi, 2020. turkiyeturizmansiklopedisi.com
  • Türkiye Cumhuriyeti Nafıa Vekâleti Devlet Demir Yolları, "Samsun-Sivas Demiryolu Amasya İstasyonu'nun İşletmeye Küşadı", 21 Teşrinisani 1927 (Resul Babaoğlu çeviri yazısı).
  • Özkaya, Yücel (danışman). Atatürk Döneminde Yapılan Karayolları, Barajlar ve Limanlar (1923-1938). Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü, 2005, s. 251-266.
  • Nuri Demirağ maddesi (Vikipedi). tr.wikipedia.org