Adında şehrin adını taşıyan bu türkü, 1943 yazında Ankara Devlet Konservatuvarı heyetinin Amasya'daki ilk çalışma gününe aittir. 4 Temmuz'da Abdullah Çakırer ile Muhlis Orçun'dan plağa alınan ezgiyi Ateş Köyoğlu notaya geçirmiş, eser TRT repertuvarına 1898 numarayla girmiştir. Sözler bir dağ ve bağ manzarasıyla açılır, ama asıl anlattığı bir sevdanın bedelidir: köşe başındaki meyhaneden sonra gelen dize, sevgili uğruna on beş yıllık hapsi göze almış birinin ağzından söylenir. Ezgi Fa diyezden Re'ye uzanan altı seslik bir alanda dolaşır; Amasya'nın TRT'deki 48 kırık havasında en sık rastlanan genişlik de budur, on iki türküde görülür.

Künye

  • Repertuvar no: TRT THM 1898, kırık havalar
  • Yöre: Amasya (merkez)
  • Kaynak kişi: Abdullah Çakırer, Muhlis Orçun; konservatuvar kataloğu icracılar arasında Muharrem Sorgu'yu da sayar
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı
  • Derleme tarihi: 4 Temmuz 1943; katalogdaki adı "Amasya Dağları", plak 1105/A-1
  • Notaya alan: Ateş Köyoğlu
  • Makam: repertuvar künyesinde Uşşak + Hicaz dizisi; Demircioğlu yalnız Hicaz yazar. Karar ve bitiş La
  • Usul: 4/4
  • Söz ve müzik: anonim
  • TRT bağlantısı: TRT repertuvar no 1898; künye, sözler ve ses dosyaları Repertükül'de (TRT'nin eser bazında resmî çevrimiçi sayfası yoktur)
  • Kültür ve Turizm Bakanlığı ses dosyası: Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü listesinde "Amasyanın Dağları", dinlemek için

Sözleri

Amasya'nın dağları
Üzümlüdür bağları
Pek hoşuma gidiyor
Saçlarının bağları
Bağlantı:
Haydi haydi cimdallı
Kızlar giyer bindallı
Gönül güzele bağlı
Şimdi kızlar ilvanlı
Köşe başı meyhane
Asmadandır kapusu
Ben gözüme aldırdım
On beş sene mapusu
(Bağlantı)

İlk dörtlük bugünkü dille yalındır: Amasya'nın dağlarında üzümlü bağlar vardır, sevgilinin saçlarını bağlayan kurdeleler de pek hoşuma gidiyor. "Bağ" sözü burada iki anlamıyla, önce üzüm bağı, sonra saç bağı olarak oynanır. Bağlantıda kızların bindallı giydiği söylenir; bindallı, kadife üzerine sırma ile dal deseni işlenmiş, düğünlerde ve bayramlarda giyilen kadın entarisidir. Sözlükçeye göre "ilvanlı" gösterişli, süslü demektir. "Cimdallı" ise sözlükçede yer almaz ve anlamı kaynaklarda açıklanmaz; dizede bir seslenme, bir sevgi sözü gibi durur.

İkinci dörtlükte manzara değişir. Köşe başında kapısı asmadan, yani asma çardağı altından girilen bir meyhane vardır; söyleyen, bu sevda için on beş yıl hapis yatmayı göze aldığını söyler. "Mapus" mahpus, hapis demektir. Türkünün hangi suçu ya da hangi kavgayı ima ettiği metinden çıkmaz. Dörtlük, aşkı uğruna her şeyi göze alan delikanlının övüngen sesiyle konuşur ve bağlantının neşeli kız tasviriyle yan yana durduğunda türküye beklenmedik bir sertlik katar.

Hikâyesi

Hapis dizesi bir hikâye sezdirir, ama türkünün belli bir olay üzerine yakıldığını gösteren basılı bir anlatı bilinmiyor. Derleme fişi de repertuvar künyesi de bu konuda susar; sözlerin kimin başından geçeni anlattığı belirsiz kalır.

Müzikal Özellikleri

Karar da bitiş de La'dadır. Ezgi Fa diyez ile Re arasında, altı seslik bir alanda kalır. Repertuvar künyesi diziyi "Uşşak + Hicaz" diye birleşik verir, yani ezginin bir bölümünde Uşşak, bir bölümünde Hicaz dizisinin seslerini kullandığını belirtir. Nail Demircioğlu'nun tablosu ise yalnız Hicaz yazar; o tabloya göre Amasya'nın TRT'deki 48 türküsünden dördü Hicaz'dır. Usul 4/4'tür ve Haluk Yücel'in hesabıyla Amasya türkülerinde en sık kullanılan usul de budur. Yücel'in 2018 tablosu da onu kırık hava olarak gösterir.

Biçim yönünden türkü yedi heceli dörtlüklerden ve dört dizelik bir bağlantıdan kurulur. Bağlantının dört dizesi de "-allı" ve "-anlı" sesleriyle kafiyelenir, bu da onu dörtlüklerden ayırıp tekrarlanan, ezberde kalan bir nakarat yapar.

Okuyanlar ve Kayıtlar

İki ses kaydı türküyü iki ayrı çağdan dinletir: biri 1943 derlemesinden gelir, öteki künyede icracı olarak adı geçen Halis Çaşkurlu'nun günümüz yorumudur. Bakanlığın Amasya il müdürlüğü de kendi türkü listesinde bu türküye bir ses dosyası ayırmıştır; okuyanın adı orada verilmez. Abdullah Çakırer ve Muhlis Orçun aynı gün heyete "Çakallardan İner Vermiş Kömürü" türküsünü de okumuştur; bu eser TRT repertuvarında 4306 numarada, yine bu iki kaynak kişinin adıyla durur. Çakırer, Orçun ve Muharrem Sorgu birlikte "Mendilim Var" türküsünü de plağa okumuşlardır.

Derlemeler ve Varyantlar

Konservatuvar kataloğunda türkünün adı "Amasya Dağları", ilk dizesi "Amasyanın dağları" olarak geçer ve kayıt yeri köşeli ayraç içinde, yani katalogcunun tahminiyle Amasya'dır; tarih ise fişte açıkça yazılıdır. Katalog icracılar arasında Muharrem Sorgu'yu da sayarken TRT notası yalnız Çakırer ile Orçun'u kaynak kişi olarak verir. Taranan kaynaklarda türkünün ikinci bir derlemesi ya da sözleri ayrılan bir varyantı çıkmadı. Şehrin adını taşıyan bu türkü, Yeşilırmak'ın Ezgisi yazısında da repertuvardaki Amasya eserleri arasında anılır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar