Özgün Metin
Gereklüdür yiñiçeri kapuda
Ki hanı gözleyeler her tapuda
Bular mâl oglıdur hanlarına bil
Irakdur gayrı çeri bil ha bu da
Günümüz Türkçesiyle
1. Kapıda yeniçeri gereklidir ki hanı her yerde gözetsinler.
2. Bil ki bunlar hanlarının mal oğludur; başka asker uzaktır, bunu bil.
Edebî ve Tarihî Yorum
Pencik ve Yeniçeri
Edirne tahtına oturan Murad Han'ın düzenlemeleri kırk beşinci bâbın konusudur. Lala Şahin Zağra ve Filibe tarafına, Evrenez İpsala'ya gönderilir. Bir gün Karamanlı Kara Rüstem adlı bir dânişmend kadıasker Çandarlı Halil'e gelir ve "Efendi, bunca hanlık mâlı niçün zâyi' idersiz" der: gazilerin aldığı esirlerin beşte biri, Tanrı buyruğuna göre hanındır. Halil bunu hana arz eder, han "Eger Tañrı buyrugında var-ısa idüñ" der. Kara Rüstem Gelibolu'ya oturur ve her esirden yirmi beş akça alır; Evrenez'e de akından çıkan esirlerin beşte birini alması söylenir. Toplanan oğlanlar için Halil Paşa bir yol önerir: önce Türklere verilsinler, Türkçe öğrensinler, sonra kapıya getirilip yeniçeri olsunlar. Böylece yeniçeriler çoğalır, Müslüman olur, ak börk giyer; adları "ezel çeri iken yiñiçeri" konur. Âşıkpaşazâde'nin örf ve âdete geniş yer verdiği neşrin girişinde de belirtilir; bu bâb bir kurumun doğuşunu kaydeder.
"Mâl Oglı"
Yeniçerinin işlevi iki beyitte tanımlanır: kapıda bulunmak ve hanı her yerde gözetmek. İkinci beyitteki "mâl oglı" ifadesi ocağın kökenini ele verir; yeniçerilerin hanın malı sayılan pencik esirlerinden geldiğini, yani hanın kendi kulları olduğunu söyler. "Irakdur gayrı çeri", öteki askerler, yani tımarlı sipahiler ve uç akıncıları, hana bu kadar yakın değildir. Bu iki beyit, kapıkulu ordusunun bir hükümdara bağlılığı neden daha güvenilir sayıldığını özlü biçimde anlatır.
Kaynakça
- Âşık Paşazade, Osmanoğulları'nın Tarihi, haz. Kemal Yavuz, M. A. Yekta Saraç, İstanbul: K Kitaplığı, 2003, s. 383 (çeviriyazı metin, bâb 45).
- Kemal Yavuz, M. A. Yekta Saraç, "Önsöz" ve "Hayatı ve 'Tarih'iyle Âşık Paşazade", Âşık Paşazade, Osmanoğulları'nın Tarihi, İstanbul: K Kitaplığı, 2003, s. 25-48.
