Özgün Metin

Vezin: fâilâtün mefâilün feilün (hafîf). Arapça beytin veznini neşir kaydetmez; hafîf kalıbını biz tespit ettik.

Âh min azmatin bi-gayri iyâb
Âh min hasretin ale’l-ahbâb

Günümüz Türkçesiyle

1. Ah, dönüşü olmayan bir gidişten; ah, dostlara duyulan hasretten.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Neşirdeki tek Arapça parça bu beyittir. Millet'teki yazmada bulunmaz; Doğan'ın gösterdiğine göre Ali Emîrî'nin Cevâhirü'l-Mülûk adlı, padişahların şiirlerini derlediği eserinin 28. sayfasında yer alır. Neşir beyti yalnızca Latin harfleriyle verir. Ali Emîrî'nin hangi eski kaynaktan yararlandığı belirtilmediği için aidiyet geç bir kayda dayanır.

İki mısra birbiriyle kafiyelidir: "iyâb" (dönüş) ve "ahbâb" (dostlar) "-âb" sesinde buluşur. Her mısra aynı "Âh min" (ah, şundan) sözüyle başlar; bu tekrar beyti bir ağıt nakaratına yaklaştırır. Vezin, Arap ve Fars şiirinde de kullanılan hafîf bahrinin "fâilâtün mefâilün feilün" kalıbıdır.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit iki acıyı yan yana koyar. Birincisi "azmatin bi-gayri iyâb", dönüşü olmayan bir gidiştir. "Azm" kelimesi niyet ve yola çıkış anlamı taşır; dönüşsüz yolculuk Arap şiirinde çoğu zaman ölümün kinayesidir, ama sürgün ya da kesin bir ayrılık da olabilir. İkincisi geride kalan dostlara duyulan hasrettir. Beyit bu iki acıyı açıklamadan, yalnızca "ah" diyerek anar; kime ya da hangi olay için söylendiğine dair bir kayıt yoktur. Divanın aşk gazellerinden farklı olarak burada ne sevgili ne de mazmun vardır; sözler sade ve bir yas cümlesi kadar kısadır. Fâtih'in Arapçayı iyi bildiği kaynaklarda belirtilir; ama Arapça yazdığı başka bir şiir bilinmediği için beyit karşılaştırılabileceği bir örnekten yoksundur.

Kaynakça

  • Fâtih Sultan Mehmed (Avnî), Fâtih Dîvânı ve Şerhi / Dīwān of Sultan Mehmed II with Commentary, haz. Muhammet Nur Doğan, İngilizce çev. Michael D. Sheridan, 3. baskı, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2023, şiir 81, s. 555 (Millet 305'te yok; Ali Emîrî, Cevâhirü'l-Mülûk, s. 28). https://ekitap.yek.gov.tr/urun/fatih-divani-ve-serhi--ucuncu-baski-_794.aspx

Çevrimiçi kaynaklar