Özgün Metin

Vezin: mefâîlün mefâîlün mefâîlün mefâîlün (hezec; Jacob'un neşrinde kalıp işaretlidir)

Bizümle saltanat lâfın idermiş ol Karamânî
Hudâ fursat virürse ger kara yire karam anı

Günümüz Türkçesiyle

1. O Karamanlı bizimle saltanat lafı edermiş (saltanat davası güdermiş); Allah fırsat verirse onu kara yere karayım (toprağa gömeyim).

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Bu tek beyit Fâtih'in en çok bilinen sözlerinden biridir, ama divanın Millet Kütüphanesi'ndeki yazmasına girmemiştir. Latîfî tezkiresinin Sultan Mehmed maddesinde, padişahın iki güzel matlaını verdikten sonra bu beyti de aktarır ve onun "Karaman oğlı ile husûmeti husûsında", yani Karamanoğlu ile aralarındaki düşmanlık yüzünden söylendiğini kaydeder. Georg Jacob 1904 neşrinde beyti on dokuzuncu parça olarak, Latîfî'ye ve Enderunlu Atâ'nın tarihine dayanarak Arap harfleriyle basar: "بزیله سلطنت لافن ایدرمش اول قرامانی / خدا فرصت ویریرسه کر قرا یره قرام آنی". Jacob'un metninde ilk kelime "bizile"dir; dipnotta Atâ'nın "بزمله" (bizümle) yazdığını not eder. Doğan'ın metni Atâ'nın okumasıyla örtüşür. İki mısraı birbiriyle kafiyeli olduğu için beyit bir matla biçimindedir; Latîfî de onu "matla'" diye anar. Vezin, Jacob'un da işaretlediği gibi hezecin dört "mefâîlün"lük kalıbıdır.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit, divanın aşk dilinden bütünüyle ayrılır; sevgili yerine bir siyasî rakibe seslenir ve açık bir tehdittir. Bütün etkisini son kelimelerdeki ses oyunundan alır. "Karamânî" kafiyesine "kara yire karam anı" karşılık verir: "karmak" karıştırmak demektir ve "kara yere karmak", birini toprağa karıştırmak, gömmek, yok etmek anlamındadır. Jacob ise dipnotunda sözü "kyram any", yani "kıram anı" (onu kıracağım, ezeceğim) diye okur ve "kara yere" ile birlikte "Karamânî" kelimesiyle bir tecnis, yani cinas oluşturduğunu belirtir; iki okumada da ses oyunu aynıdır. Rakibin adı, onun akıbetini haber veren kelimelerin içine gizlenmiştir. "Lâf" kelimesi de küçümseyicidir: Karamanlı'nın saltanat iddiası boş bir sözdür.

Tarihî Bağlam

Beytin hangi Karaman beyine yazıldığı kaynaklarda farklı gösterilir. Jacob, neşrinin girişinde bu parçanın Karamanoğlu İbrahim Bey'in 1451'de boyun eğdirilmesinden kısa bir süre önce yazılmış olması gerektiğini söyler; Fâtih ikinci kez tahta çıktığı 1451 yılında İbrahim Bey'e karşı sefere çıkmış ve Akşehir'e kadar ilerleyip barış yapmıştı. Doğan ise beyitte Fâtih'in, düşmanlarıyla ittifak kuran Karamanoğlu Kasım Bey'in ülkesini fethederek beyliği ortadan kaldırmasına işaret edildiğini yazar; bu olayın tarihini neşrin Türkçe şerhi 1472, İngilizce çevirisi 1475 olarak verir. Beyit herhangi bir tarih taşımadığı için hangi yorumun doğru olduğu kesin olarak söylenemez. Karaman meselesi Fâtih'in saltanatı boyunca sürmüş, beylik ancak onun son yıllarında Osmanlı topraklarına katılabilmiştir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Fâtih Sultan Mehmed (Avnî), Fâtih Dîvânı ve Şerhi / Dīwān of Sultan Mehmed II with Commentary, haz. Muhammet Nur Doğan, İngilizce çev. Michael D. Sheridan, 3. baskı, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2023, şiir 80, s. 553-554 (Millet 305'te yok; Jacob 1904, s. 17 (XIX, Latîfî ve Atâ'dan)). https://ekitap.yek.gov.tr/urun/fatih-divani-ve-serhi--ucuncu-baski-_794.aspx
  • Georg Jacob (haz.), Der Divan Sultan Mehmeds des Zweiten, des Eroberers von Konstantinopel, zum ersten Male nach der Uppsalaer Handschrift, Berlin: Mayer & Müller, 1904, s. 4 (giriş) ve s. 17 (XIX, Arap harfli metin ve dipnotlar). https://archive.org/details/derdivansultanm00jacogoog
  • Latîfî, Tezkiretü'ş-Şuarâ ve Tabsıratü'n-Nuzamâ (İnceleme-Metin), haz. Rıdvan Canım, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı (e-kitap), 2018, s. 99-100 (Sultan Mehmed maddesi).

Çevrimiçi kaynaklar