Özgün Metin

Vezin: mefâîlün mefâîlün mefâîlün mefâîlün (hezec). Mecmuadan gelen bu metnin veznini neşir anmaz; kalıbı hezec olarak biz tanımladık.

Göñül murgına ser-tâ-ser cihân bâğın tolandurdum
Ben anı âkıbet bir serv-i bâlâya dolandurdum
Kulağına koyup evsâf-ı âb-ı ‘ârız-ı yâri
Meriç-âsâ dil-i pür-cûşı taşırdum bulandurdum
Uyurmış bilmedüm bülbül-misâl itdüm hezâr efgân
Meded ol çeşmi nergis gonca-i nâzı uyandurdum
Bi-hamdillâh şeb-i gamda berî oldum belâsından
Dil-i pervâne-i pür-sûzı şem‘üm saña yandurdum
Gözüm açup göricek ağladum bî-ihtiyâr anı
Yine cûy-i sirişküm ‘Avnîyâ benden boşandurdum

Günümüz Türkçesiyle

1. Gönül kuşuna baştan başa dünya bahçesini dolaştırdım; sonunda onu uzun boylu bir serviye bağladım (sardırdım).

2. Sevgilinin yanağının suyunun vasıflarını kulağına söyleyip coşkun gönlü Meriç gibi taşırdım, bulandırdım.

3. Uyuyormuş, bilmedim; bülbül gibi bin feryat ettim. Eyvah, o nergis gözlü naz goncasını uyandırdım.

4. Allah'a şükür, gam gecesinde onun belasından kurtuldum; ey mumum, yanıp tutuşan gönül pervanesini sana yaktım.

5. Gözümü açıp onu görünce elimde olmadan ağladım; ey Avnî, gözyaşı ırmağımı yine içimden boşalttım.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Bu gazeli divanın Millet Kütüphanesi'ndeki ana nüshası değil, bir şiir mecmuası saklamıştır. Doğan'ın dipnotunda anlatıldığı gibi M. Ali Tanyeri onu Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde, Bağdat Köşkü 406 numarada kayıtlı Pervâne Bey Mecmuası'nın 407b varağında bulmuş ve Pınar dergisinin Mayıs 1977 tarihli 65. sayısında yayımlamıştır. Pervâne Bey Mecmuası XVI. yüzyılın büyük nazire mecmualarındandır; Fâtih'in birkaç şiiri bu derlemede korunmuştur.

Redif "-durdum" ekidir ve gazele bir yaptırma, ettirme kipi verir: âşık gönlünü dolaştırmış, taşırmış, sevgiliyi uyandırmış, pervaneyi yandırmıştır. Kafiye "tolan-, dolan-, bulan-, uyan-, yan-, boşan-" fiillerinin "-an" sesindedir. Matladaki "tolandurdum" ile "dolandurdum" aynı fiilin iki yazılışıdır ve anlamları ayrılır: ilki gezdirmek, ikincisi sarmaşık gibi sarmak, bağlamak. Vezin, hezecin mısra başına dört "mefâîlün" düşen kalıbıdır.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla, Doğan'ın açıkladığı gibi kumru ile servi ilişkisine telmih yapar. Divan şiirinde "fâhte" adıyla geçen kumru güzel ötüşüyle bilinir ve yırtıcılardan korunmak için servinin sık dalları arasına gizlenir. Âşığın gönül kuşu da bütün dünya bahçesini dolaşmış, hiçbir çiçeğe gönül vermemiş, sonunda sevgilinin servi boyuna bağlanıp orada yuva edinmiştir. Doğan, tasavvufta elif harfine ve serviye benzetilen boyun vahdetin sembolü olduğunu, beytin geçici güzelliklerden mutlak güzelliğe dönüşü anlattığını da ekler.

İkinci beyitte gönül coşkun bir ırmaktır; âşık onun kulağına sevgilinin su gibi parlak yanağını anlatınca ırmak Meriç gibi taşar ve bulanır. Meriç, Fâtih'in doğduğu Edirne'nin yanından akan ırmaktır; divanda İstanbul ve Galata'dan sonra anılan üçüncü gerçek yer adı budur. Taşan ırmağın bulanması, gönlün coşkuyla durgunluğunu yitirmesini anlatır.

Üçüncü beyit küçük bir pişmanlık sahnesidir: sevgili uyumaktadır, âşık bunu bilmeden bülbül gibi feryat etmiş ve nergis gözlü güzeli uyandırmıştır. Nergis ile süzgün göz benzetmesi divanın on yedinci ve kırk ikinci gazellerinde de görülür. Dördüncü beyit mum ile pervane mazmununa yeni bir yön verir. Gönül, hercailiği ve dertleriyle âşığın başını hep belaya sokmuştur; âşık sonunda bu pervaneyi sevgilinin mumunda yakmış ve gönlün belasından kurtulmuştur. "Bi-hamdillâh" (Allah'a şükür) sözü, bir kaybı kurtuluş gibi karşılayan bu tavrı vurgular. Son beyitte ani bir görüntü belirir: âşık gözünü açınca karşısında sevgiliyi (Doğan'a göre onun hayalini) görür ve elinde olmadan ağlar. Doğan güçlü ışığa bakan gözün sulanmasına da telmih bulunduğunu söyler ve aynı fikri Bâkî'nin Kanûnî Mersiyesi'ndeki "Hurşîde baksa gözleri halkun dola gelür" beytiyle karşılaştırır.

Kaynakça

  • Fâtih Sultan Mehmed (Avnî), Fâtih Dîvânı ve Şerhi / Dīwān of Sultan Mehmed II with Commentary, haz. Muhammet Nur Doğan, İngilizce çev. Michael D. Sheridan, 3. baskı, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2023, şiir 50, s. 376-379 (Millet nüshasında yok; Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Bağdat 406, Pervâne Bey Mecmuası, vr. 407b). https://ekitap.yek.gov.tr/urun/fatih-divani-ve-serhi--ucuncu-baski-_794.aspx

Çevrimiçi kaynaklar