Özgün Metin

Vezin: fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün (remel). Yeni bulunan bu gazelin veznini neşir kaydetmez; remel tespiti bize ait.

Ey ruhı gül gülşene gelsen kaçan kim sohbete
Servler ta‘zîm idüp bir bir tururlar hidmete
Gerçi kim hâk-i derüne kirpigüm cârûbdur
Geçmez illâ kıl kadar yanunda şâhum minnete
Baş göge irse eger sahn-ı çemende ‘ar‘arun
Öykünimez şîvede hergiz o serv-kâmete
Kıble hakkı ey halîlüm gördi çün bir kez seni
Kaldı deyr içre sanemler gelmez ayruk sûrete
Yasdanaydı ger işigün taşını ‘Avnî kulun
Onmaduk başı irerdi pâdişâhum devlete

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey gül yanaklı, ne zaman gül bahçesine sohbete gelsen, serviler saygıyla birer birer hizmete kalkar.

2. Kirpiğim kapının toprağına süpürge olsa da, ey şahım, senin yanında kıl kadar minnet sayılmaz.

3. Çimenliğin ortasında ardıç (dağ servisi) başını göğe erdirse de, salınışta o servi boyluya asla öykünemez.

4. Ey dostum (Halil'im), kıble hakkı için, putlar seni bir kez görünce kilisede kalakaldı; artık bir daha surete gelmezler.

5. Padişahım, Avnî kulun eşiğinin taşını yastık edinseydi, talihsiz başı devlete (saadete) ererdi.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Divanın bilinen nüshasına girmemiş bu gazel ancak yakın zamanda bulunmuştur. Neşrin bildirdiğine göre Ankara'daki Millî Kütüphane'de 06 Mil Hk 110 numarada kayıtlı bir Mecmûa-i Eş'âr'ın (şiir mecmuası) 113b varağında yer alır ve ilk kez Dr. Müslüm Yılmaz'ın İstanbul Üniversitesi'nin 2015'te düzenlediği XI. Milli Türkoloji Kongresi'nde sunduğu "Fatih Sultan Mehmed (Avnî)'nin Yayınlanmayan Şiirleri" başlıklı bildiriyle tanıtılmıştır. Doğan da 2023 baskısında onu divan metnine eklemiştir. Aidiyeti tek bir mecmua kaydına dayandığı için kesinliği, ana nüshadaki şiirlerle aynı düzeyde değildir; İngilizce çeviride gazelin her bakımdan Fâtih'e ait olduğunun anlaşıldığı belirtilir.

Redif "-e" yönelme ekidir; kafiye "sohbete, hidmete, minnete, kâmete, sûrete, devlete" kelimelerinde "-ete" sesindedir. Beş beyitlik metin remel bahrindedir. Metindeki yazım bazı yerlerde öteki gazellerden ayrılır ("yanunda", "işigün" gibi); bu, mecmua metninin kendi imlâsını yansıtır.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla bir hüsnütalildir. Bahçe kenarlarında sıra sıra dikilmiş serviler, sevgili bahçeye sohbete gelince ona saygı gösterip hizmete kalkan görevliler gibi düşünülür. On yedinci gazeldeki el pençe divan duran şimşirler gibi, burada da bahçe bir saray alayına döner. İkinci beyitte âşığın kirpikleri, şekil benzerliği yüzünden sevgilinin eşiğini süpüren bir süpürgedir; ama bu hizmet bile "kıl kadar" minnet sayılmaz. Doğan kirpik ile kıl arasındaki iham ilişkisine dikkat çeker.

Üçüncü beyitte "'ar'ar", dağ servisi ya da ardıç, başını göğe erdirse bile sevgilinin salınarak yürüyüşüne öykünemez; servinin rüzgârda iki yana sallanışı sevgilinin nazlı yürüyüşüne benzetilir. Dördüncü beyit iki dinin kelimelerini birleştirir. Sevgiliye "halîlüm" diye seslenilir; "Halil", Kur'an'da İbrahim'e verilen "Allah'ın dostu" unvanıdır. Doğan, "kıble" ile "halil" kelimelerinin birlikte anılmasının, İbrahim'in oğlu İsmail'le birlikte ilk kıble olan Kâbe'yi inşa ettiği bilgisine gönderme yaptığını söyler. Putkıran İbrahim'e yapılan bu gönderme, putların sevgiliyi görünce kilisede kalakalıp bir daha surete gelmemeleriyle yerini bulur: sevgilinin güzelliği putları gölgede bırakmıştır.

Divanın başka beyitlerinden tanıdık eşik mazmunu son beyitte yeniden karşımıza çıkar. Âşıklar sevgilinin eşiğine yüz sürer, hatta onun taşını yastık edinir. Avnî'nin "onmaduk başı", yani talihsiz başı, o taşa konsaydı devlete, yani saadete ererdi. Doğan "devlet"i burada talih ve saadet yıldızı olarak anlar. Kendisi devletin başında olan bir hükümdarın, devlete ancak sevgilinin eşiğine baş koyarak ulaşabileceğini söylemesi, divanın saltanat ile aşkı yer değiştiren beyitleriyle aynı yoldadır.

Kaynakça

  • Fâtih Sultan Mehmed (Avnî), Fâtih Dîvânı ve Şerhi / Dīwān of Sultan Mehmed II with Commentary, haz. Muhammet Nur Doğan, İngilizce çev. Michael D. Sheridan, 3. baskı, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2023, şiir 69, s. 494-496 (Millet 305'te yok; Millî Kütüphane, 06 Mil Hk 110, Mecmûa-i Eş'âr, vr. 113b). https://ekitap.yek.gov.tr/urun/fatih-divani-ve-serhi--ucuncu-baski-_794.aspx

Çevrimiçi kaynaklar