Özgün Metin

Vezin: fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün (remel). Kalıbı Doğan göstermez; heceleri biz saydık.

Kesmezem ağyâr cevri ile cânândan ümîd
Kim kesilmez havf-ı şeytân ile îmândan ümîd
Ağlamakla dürr-i vasla tâlib oldum tañ degül
Eylese gavvâs olanlar bahr-i ummândan ümîd
Âsitânunda nigârı görmesem ye’s itmezem
Bu mesel meşhûrdur kim çıkmaduk cândan ümîd
Dişlerüñdür ağlamakla göz yaşından umduğum
Dürr-i şehvâr oldı ancak ebr-i nîsândan ümîd
Her ne deñlü cürmüñe hadd ü nihâyet yoğsa
‘Avnîyâ kat‘ eyleme sen avn-i Rahmândan ümîd

Günümüz Türkçesiyle

1. Rakiplerin eziyeti yüzünden sevgiliden umudumu kesmem; çünkü şeytan korkusuyla imandan umut kesilmez.

2. Ağlayarak vuslat incisine talip oldum, buna şaşılmaz; dalgıç olanlar elbette engin denizden umut bekler.

3. Sevgiliyi kapısının eşiğinde görmesem de ümitsizliğe düşmem; şu söz meşhurdur: çıkmadık candan umut kesilmez.

4. Ağlamakla gözyaşımdan umduğum senin dişlerindir; nisan bulutundan umulan da ancak iri, değerli incidir.

5. Ey Avnî, suçlarının sınırı ve sonu olmasa bile sen Rahmân'ın yardımından (avn) umudunu kesme.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Umut bu gazelde hem konu hem rediftir: her beyit "ümîd" kelimesiyle kapanır. Kafiye "cânândan, îmândan, ummândan, cândan, nîsândan, Rahmândan" kelimelerindeki "-ândan" hecesidir; ayrılma eki her beyitte umudun nereden beklendiğini söyler. Gazel beş beyittir, vezni remel.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla aşkı imana benzeterek açılır. Rakip divan şiirinde çoğu zaman şeytana benzetilir; Doğan'ın açıklamasıyla kara yüzü, kötü niyeti ve zulmüyle rakip küfrü, beyaz yüzü ve vuslat umuduyla sevgili imanı temsil eder. Mümin şeytandan korkup imanından vazgeçmediği gibi âşık da rakipten korkup sevgiliden vazgeçmez. İkinci beyitte gözyaşı denizi ile dalgıç birleşir: inci denizin dibindedir, vuslat incisi de gözyaşı dökmeden bulunmaz.

Üçüncü beyit bir atasözünü şiire taşır: "Çıkmadık candan umut kesilmez." Doğan burada ince bir oyun görür. Sevgili âşığın canı yerindedir; kapısında görünmeyen, evinden çıkmayan sevgili de "çıkmayan can" olur. Atasözünün hayattan umut kesmemek anlamı ile sevgilinin evden çıkmayışı aynı sözde buluşur.

Dördüncü beyit eski bir inanca dayanır. Anlatılana göre sedef nisan ayında denizin yüzüne çıkar, kabuklarını açıp nisan yağmurunun damlalarını içine alır; bu damlalar zamanla inciye dönüşür. Âşığın gözleri nisan bulutu, yaşları nisan yağmurudur ve bu yağmurdan umulan inci, sevgilinin dişleridir; yani âşık ağlayarak sevgilinin gülümsemesini ya da dudağını ummaktadır. Makta, hesabı olmayan suçlara rağmen Allah'ın yardımından umut kesmemeyi söyler. "Avn" yardım demektir ve "Avnî" mahlası ile "avn-i Rahmân" (Rahmân'ın yardımı) aynı mısrada yan yana gelir; şair kendi adını Allah'ın yardımına dayandırır. Umulan yardım ise, Doğan'ın eklediği gibi, yine sevgiliye kavuşma yolundaki beklentidir.

Kaynakça

  • Fâtih Sultan Mehmed (Avnî), Fâtih Dîvânı ve Şerhi / Dīwān of Sultan Mehmed II with Commentary, haz. Muhammet Nur Doğan, İngilizce çev. Michael D. Sheridan, 3. baskı, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2023, şiir 9, s. 139-141 (yazma: Millet, Ali Emîrî Manzum 305, vr. 4a). https://ekitap.yek.gov.tr/urun/fatih-divani-ve-serhi--ucuncu-baski-_794.aspx

Çevrimiçi kaynaklar