Özgün Metin
Vezin: feûlün feûlün feûlün feûl (mütekârib). Neşir bu dörtlüğün veznini yazmaz; mütekârib tespiti bizimdir.
Dili tîr-i gam zahm-nâk eyledi
Müjeñ fikri beni helâk eyledi
Etegümi elden komayup gamuñ
Girîbânumı çâk çâk eyledi
Günümüz Türkçesiyle
1. Gam oku gönlü yaraladı; kirpiğinin düşüncesi beni helak etti.
2. Senin gamın eteğimi elden bırakmayıp yakamı paramparça etti.
Edebî ve Tarihî Yorum
Şiirin Yapısı
Divanın ana nüshasındaki tek kıt'a, Millet Kütüphanesi'ndeki yazmanın 22b varağında son gazelin hemen ardından gelen bu dört mısradır. Kıt'a, matlaı olmayan, yalnız ikinci ve dördüncü mısraları kafiyeli kısa nazım şeklidir; burada ise dört mısranın hepsi "-âk eyledi" sesiyle biter: "zahm-nâk, helâk, çâk çâk". Redif "eyledi"dir. Mütekârib bahrinin "feûlün feûlün feûlün feûl" kalıbı, divandaki gazellerin uzun kalıplarından ayrılan kısa ve kesik bir ritim verir. Doğan parçayı beyit numarası vermeden basar ve şerh etmez; yalnızca nesre çevirir. Halil İnalcık'ın yegâne nüshada saydığı tek kıt'a büyük ihtimalle bu parçadır.
Anlam ve Söz Sanatları
İlk beyit iki silahla başlar: gamın oku gönlü yaralamış, sevgilinin kirpiğinin düşüncesi âşığı helak etmiştir. Kirpik divan şiirinde zaten oka benzetilir; burada gerçek okun yerini kirpiğin hayali alır. İkinci beyitte gam bir kişi gibi davranır: âşığın eteğine yapışmış, onu bırakmamış ve yakasını parça parça yırtmıştır. Etek ile yaka, giysinin iki ucudur ve beyit gamın âşığı baştan aşağı kuşattığını bu iki uçla anlatır. "Çâk çâk" ikilemesi yırtılmanın tekrar tekrar oluşunu duyurur. Kısa ve yalın söyleyişiyle parça, divandaki süslü gazellerden çok bir halk dörtlüğünün doğrudanlığına yakındır.
Kaynakça
- Fâtih Sultan Mehmed (Avnî), Fâtih Dîvânı ve Şerhi / Dīwān of Sultan Mehmed II with Commentary, haz. Muhammet Nur Doğan, İngilizce çev. Michael D. Sheridan, 3. baskı, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2023, şiir 74, s. 541 (yazma: Millet, Ali Emîrî Manzum 305, vr. 22b). https://ekitap.yek.gov.tr/urun/fatih-divani-ve-serhi--ucuncu-baski-_794.aspx
Çevrimiçi kaynaklar
