Bu türküde her dizeden önce aynı seslenme gelir: "Haleylim sevdiğim". On iki dizenin on ikisi de bu sözle açılır ve parçaya repertuvardaki ikinci adını verir. 1943 derleme fişindeki adı daha da açıktır: "Haleylim (Halay)". Türküyü 5 Temmuz 1943'te Zigala'da, bugünkü adıyla Aydınca köyünde Hüseyin Kılıç okumuş, heyet de plağa almıştır; TRT repertuvarındaki numarası 4597'dir. Künye köyün adını "Uygur Köyü" diye yazar.
Künye
- Repertuvar no: TRT Türk Halk Müziği repertuvarı 4597 (kırık hava bölümü)
- Yöre: Amasya; repertuvarda "Uygur Köyü", konservatuvar kataloğunda Zigala (Aydınca)
- Kaynak kişi: Hüseyin Kılıç; icra da kendisine ait
- Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı (Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen, Rıza Yetişen)
- Derleme tarihi: 5 Temmuz 1943; konservatuvar kataloğunda sıra 3590, plak 1108/A-3, adı "Haleylim (Halay): Bin bir çakı bıçağım"
- Notaya alan: Altan Demirel
- Makam: Uşşak dizisi; karar ve bitiş La
- Usul: 4/4
- Ses alanı: La ile Re arası, dört ses
- Söz ve müzik: anonim
- TRT bağlantısı: TRT'nin eser bazında açık bir repertuvar adresi bulunmadığı için 4597 numaralı notanın künyesi ve sözleri Repertükül'den okunabilir.
Sözleri
Notada her dizenin başında parantez içinde yazılan "Haleylim sevdiğim" seslenmesi aşağıda da korunmuştur.
(Haleylim sevdiğim) Ben bir çakı bıçağım
(Haleylim sevdiğim) Yalan değil gerçeğim
(Haleylim sevdiğim) Kim olsa sever beni
(Haleylim sevdiğim) Ben bir cahil uşağım
(Haleylim sevdiğim) Sarısın seçemedim
(Haleylim sevdiğim) Güzelsin geçemedim
(Haleylim sevdiğim) Sevdan bir yeşil ipek
(Haleylim sevdiğim) Dolaştı açamadım
(Haleylim sevdiğim) Elma attım nar geldi
(Haleylim sevdiğim) Dar sokaktan yar geldi
(Haleylim sevdiğim) İlişmeyin yarime
(Haleylim sevdiğim) İki ayda bir geldi
İlk dörtlükte delikanlı kendini över. Bir çakı bıçağı kadar keskin ve işe yarar olduğunu, sözünün yalan olmadığını söyler; kim olsa onu sever, çünkü o "cahil bir uşak"tır. Anadolu ağızlarında "uşak" oğlan, delikanlı demektir; "cahil" burada bilgisizden çok genç, toy anlamındadır. Övünme ile tevazu aynı dizede birleşir: hem bıçak gibi keskindir hem de daha pek genç.
İkinci dörtlük sevgiliye döner. "Sarısın seçemedim" dizesi iki türlü okunabilir: sarışınsın, seni öbürlerinden ayırt edemedim ya da gözümü senden ayıramadım. Arkasından gelen "güzelsin geçemedim" ikinci okumayı destekler gibidir. Sevda yeşil bir ipek çileye benzetilir; dolaşmıştır ve çözülemez. Üçüncü dörtlük eski bir mani kalıbıyla açılır: elma atılır, karşılığında nar gelir. Dar sokaktan gelen yâr iki ayda bir gelmektedir; söyleyen herkesi uyarır, ona ilişmeyin.
Hikâyesi
Basılı kaynaklar bu türkü için bir yakılış hikâyesi anlatmaz. Fişteki "Halay" notu parçanın nerede söylendiğine dair tek ipucudur: halay halkasında çekilen bir türküdür.
Müzikal Özellikleri
Ezgi La ile Re arasındaki dört seste kalır; Amasya repertuvarının en dar ses alanlarından biri budur. Nail Demircioğlu'nun Uşşak karakterli sekiz Amasya türküsünü topladığı tabloda dört seslik ezgi üç tanedir: "Ben Bir Çakı Bıçağım", "Değirmen Önünde Bir Böyük Tarla" ve "Kaf u Nun Hitabı İzhar Olmadan". Konservatuvar kataloğu üçünü de 5 Temmuz 1943'te Zigala'da yapılan kayıtlar arasında sayar; son ikisinin yer ve tarihi katalogda köşeli parantezle, tahmin olarak verilmiştir. Ezgi kararın altına inmez, Uşşak'ın yeden sesi Sol'e uğramaz.
Usul 4/4'tür. Her dizenin önüne eklenen "Haleylim sevdiğim" yedi heceli dizeyi uzatır ve halay adımlarına uygun, düzenli bir nefes aralığı yaratır. Demircioğlu'nun saptamasına göre Amasya'nın Uşşak türkülerinde 4/4 yüzde 62,5 oranıyla en sık kullanılan ölçüdür; bu türkü de o çoğunluğun içindedir. Haluk Yücel 2018'deki tür sınıflamasında onu "Ben bir çakı bıçağım" adıyla listeler.
Okuyanlar ve Kayıtlar
Hüseyin Kılıç 5 Temmuz'da heyete dört parça okumuştur; konservatuvar kataloğunun dizini adını 3588, 3589, 3590 ve 3609 numaralı kayıtlarla birlikte verir. Bunlardan "İnce Çayır Biçilmez" ile "Gidiyom Deme Bana" da TRT repertuvarına girmiştir (1885 ve 1875). Aynı plak yüzünde, bu kaydın hemen önünde ondan "Gelme Ecel (Halay)" adlı bir başka halay türküsü daha vardır; bu parça repertuvara alınmamıştır. Kılıç'tan sonraki icralara ve plak kayıtlarına gelince, başvurulan yayınlarda bunlara dair tek bir kayıt yok.
Amasya türkülerinin toplu değerlendirmesi Yeşilırmak'ın Ezgisi başlığını taşır.
Kaynakça
Akademik çalışmalar
- Celal Volkan Kaya, Ankara Devlet Konservatuvarı'nın Halk Müziği Alan Araştırmaları Kataloğu, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 2014, s. 15, 226, 517, 709. https://polen.itu.edu.tr/items/5c1646fa-5b7d-45fb-9585-e92fc717de0b
- Nail Demircioğlu, "TRT Repertuvarında Bulunan Amasya ve Samsun Yöresi Uşşak Türkülerinin Makamsal ve Ritmik Yönlerden Karşılaştırmalı İncelenmesi", Art Vision, 28(49), 2022, s. 162-171 (Tablo 4, s. 167; Tablo 7-8, s. 169-170). https://dergipark.org.tr/tr/pub/artvision/article/1427767
- Haluk Yücel, "Amasya Türkülerinin Söz ve Müzik Unsurları Bakımından İncelenmesi", Sosyal Bilimler Dergisi / The Journal of Social Science, 5(22), 2018, s. 372-386 (Tablo 5, s. 379). https://sobider.com/files/sobider_makaleler/1988831788_4168 Haluk YÜCEL.pdf
Diğer kaynaklar
- Repertükül, "Ben Bir Çakı Bıçağım Haleylim Sevdiğim", TRT THM repertuvarı no. 4597, künye ve sözler. https://www.repertukul.com/BEN-BIR-CAKI-BICAGIM-Haleylim-Sevdigim-4597
Çevrimiçi kaynaklar
